एतासां चरितं चैवमन्यासां च पृथक्पृथक् । उपाख्यानं महालक्ष्म्याः सरस्वत्यास्तथैव च
त्यांच्या आणि इतरांच्या कृती वेगवेगळ्या सांगितल्या आहेत; महालक्ष्मी आणि सरस्वती यांच्या कथा सांगितल्या आहेत.
अपूर्वं राधिकाख्यानं सावित्र्याश्च तथैव च । संवादो यमसावित्र्योः सत्यवज्जीवदानकम्
राधिकेची अद्भुत कथा आणि सावित्रीचीही तशीच कथा सांगितली आहे; यम आणि सावित्री यांचा संवाद, ज्यात सत्याप्रमाणे जीवनदान दिलं गेलं.
कृण्डानां वर्णनं प्रोक्तं तेषां च लक्षणं तथा । जीवितर्मविपाकश्च भोगनिर्णय एव च
कृंडांचा वर्णन आणि त्यांचे गुणधर्म सांगितले आहेत; त्यांच्या जीवनाचा परिणाम आणि भोगाचा निर्णयही सांगितला आहे.
अपूर्व राधिकाख्यानं पुराणेषु सुगोप्यकम् । सुयज्ञस्च नृपेन्द्रस्य चरितं परमाद्भुतम्
राधिकेची अद्भुत कथा, जी पुराणांमध्ये फार गुप्त ठेवली आहे; आणि नृपती सुयज्ञाचं अतिशय अद्भुत चरित्र सांगितलं आहे.
प्रोक्तं तुलस्युपाख्यानं पुराणेषु सुगोप्यकम् । महायुद्धं च संवादे महेशशङ्खचूडयोः
तुलसीची कथा, जी पुराणांमध्ये फार गुप्त ठेवली आहे, सांगितली आहे; आणि महेश व शंखचूड यांच्यातील महान युद्धाचं वर्णन केलं आहे.
तुलसीकृष्णसंवादस्तयोः संभोग एव च । निधनं शङ्खचूडस्य श्रीदाम्नः शापमोक्षणम्
तुलसी आणि कृष्ण यांचा संवाद आणि त्यांचा संयोग सांगितला आहे; शंखचूडाचा मृत्यू आणि श्रीदामाचा शापमुक्ती याचं वर्णन केलं आहे.
पदप्राप्तिः सुराणां च विपदां खण्डनं तथा । जीविनां मोक्षबीजं च गङ्गोपाख्यानमीप्सितम्
देवतांना परमपद मिळविणे, संकटांचा नाश होणे आणि जीवांना मुक्तीचे बीज मिळणे—या सर्व गोष्टी गंगेच्या कथेत इच्छिलेल्या आहेत.
तथैव मनसाख्यानं परं हर्षविवर्धनम् । स्वाहास्वधाख्यानमेवमन्यासां च निरूपणम्
तसेच मनाची कथा जी अत्यंत आनंद वाढवणारी आहे, तसेच स्वाहा आणि स्वधा यांच्या कथांचे वर्णन आणि इतर अशा गोष्टींचेही स्पष्टीकरण सांगितले आहे.
यद्यतप्रासङ्गिकाख्यानं वक्तुः प्रश्नानुरोधतः । प्रोक्तं तत्प्रकृतेः खण्डं खण्डं गणपतेः श्रृणु
वक्ता विचारलेल्या प्रश्नांनुसार जे जे प्रसंगानुसार सांगितलेले उपाख्यान आहेत, गणपतीच्या या कथांचे भागभाग ऐक.
अतीव मधुरं रम्यं स्वादु स्वादु पदे पदे । सुगोप्यं तत्पुराणेषु रम्यं रम्यं नवं नवम्
ही कथा अतिशय मधुर, रम्य आणि प्रत्येक पावलावर गोड आहे; पुराणांमध्ये ही गुप्त, नेहमी ताजी आणि मनोहारी कथा सापडते.
सुदुर्लभमुपाख्यानं श्रोतृप्रीतिकरं परम् । प्रोक्ता क्रीडा च परमा पार्वतीपरमेशयोः
ही फार दुर्मिळ कथा ऐकणाऱ्याला अत्यंत आनंद देणारी आहे; पार्वती आणि परमेश्वर यांच्या दिव्य लीला येथे सांगितल्या आहेत.
स्कन्दोत्पत्तिः प्रथमतः क्रीडाभङ्गस्तयोस्तथा । पार्वतीतोषणं चैवमभिमानविमोक्षणम्
सर्वप्रथम स्कंदाचा जन्म, मग त्यांच्या खेळात व्यत्यय, पार्वतीचे समाधान आणि अभिमानाचा नाश असे प्रसंग येथे आले आहेत.
पुण्यकं च व्रतं विष्णोर्देव्याश्चरितमुत्तमम् । वरदानं हरेरेव सुव्रतां पार्वतीं प्रति
पुण्य करणारे व्रत, देवी आणि विष्णूंचे उत्तम चरित्र, आणि हरिने पार्वतीला दिलेली वरदाने यांचे वर्णन केले आहे.
हरेश्च दर्शनं चैव ब्राह्मणातिथिरूपिणः । आविर्भावो गणेशस्य कृपया शिवमन्दिरे
हरि ब्राह्मण अतिथीच्या रूपात प्रकट होणे आणि शिवमंदिरात गणेशाचा कृपेने प्रादुर्भाव होणे हे सांगितले आहे.
दर्शनं पुत्रवक्त्रस्य पार्वतीपरमेशयोः । परमानन्दरूपं च शिवगेहे महोत्सवम्
पार्वती आणि परमेश्वरांना पुत्रमुखाचे दर्शन, आणि शिवाच्या घरात परम आनंदाचा मोठा उत्सव झाला.
देवाद्या ददृशुः सर्वे बालं नित्यमजं विभुम् । सत्यस्वरूपं परमं परब्रह्मस्वरूपिणम्
सर्व देवांनी आणि इतरांनी तो नित्य, अजन्मा, सर्वव्यापी, सत्यस्वरूप, परम आणि परब्रह्मस्वरूप बालक पाहिला.
सर्वविघ्नहरं शान्तं दातारं सर्वसंपदाम् । तपसां जपयज्ञानां व्रतानां फलदं विभुम्
तो सर्व विघ्नांचा नाश करणारा, शांत, सर्व संपत्ती देणारा, तप, जप, यज्ञ आणि व्रतांचे फळ देणारा परमेश्वर आहे.
अतीव कमनीयं च रमणीयं च योषिताम् । प्राणाधिकं प्रियतम् पार्वतीपरमेशयोः
तो अतिशय सुंदर आणि रमणीय, स्त्रियांसाठी प्रिय, आणि पार्वती व परमेश्वरांसाठी प्राणाहूनही अधिक प्रिय आहे.
परमात्मस्वरूपं च भगवन्तं सनातनम् । सर्वेशं सर्वबीजं च साक्षान्नारायणात्मकम्
तो परमात्म्याचा मूर्तिमंत स्वरूप, सर्वांचा स्वामी, सर्व बीजांचा मूळ आणि प्रत्यक्ष नारायणस्वरूप आहे.
यद्दर्शनाच्च स्तवनात्प्रणामात्पूजनात्तथा । ध्यानासाध्यं दुराराध्यं जन्मकोट्यघनाशनम्
त्याचे दर्शन, स्तुती, नमस्कार आणि पूजन केल्याने—तो ध्यानाने साध्य होतो, जरी कठीण असला तरी, आणि जन्मोजन्मीचे पाप नष्ट करतो.
कार्तिकोद्धरणं प्रोक्तं तस्याभिषेक एव च । गणेशपूजनं चैव सर्वविघ्नविनाशनम्
कार्तिकेयाचे उद्धार, त्याचा अभिषेक आणि गणेशपूजन—जे सर्व विघ्नांचा नाश करते—यांचे वर्णन केले आहे.
जमदग्नेश्च युद्धं च कार्तवीर्यार्जुनेन च । सुरभीहरणं चैव निधनं च मुनेस्तथा
जमदग्नी आणि कार्तवीर्य अर्जुन यांचे युद्ध, सुरभीचे हरण आणि त्या ऋषीचे निधन यांचेही वर्णन आहे.
पतिव्रतारेशुकायाश्चितारोहणमेव च । प्रतिज्ञातं भृगोश्चैव दारुणं च सुदारुणम्
पतिव्रता रेणुकेचे चितेवर चढणे आणि भृगुने घेतलेली अत्यंत कठोर प्रतिज्ञा सांगितली आहे.
निःक्षत्रीकरणं चैवमेकविंशतिकं द्विज । संवादो ज्ञानलाभश्च गणेशपर्शुरामयोः
क्षत्रियांचा एकवीस वेळा संहार, तसेच गणेश आणि परशुराम यांचा संवाद आणि ज्ञानप्राप्ती यांचे वर्णन आहे.
तयोर्युद्धं दारुमं च हेरम्बदन्तभञ्जनम् । दुर्गायाश्च विलापश्चाभिशापो भार्गवं प्रति
त्यांच्या भीषण युद्धात हेरंबाचा सोंड तुटली, दुर्गेने हंबरडा फोडला आणि तिने भृगुपुत्राला शाप दिला.
स्मरणे पर्शुरामस्याप्याविर्भावो हरेरपि । पार्वतीं बोधयामास स्वयं नारायणः प्रभुः
परशुरामाचे स्मरण होताच हरि प्रकट झाला; प्रभू नारायणाने स्वतः पार्वतीला जागृत केले.
वर्णनं शिवलोकस्य परमाश्चर्यमीप्सितम् । प्रदत्तं पर्शुरामाय महास्त्रं शंकरेण च
शिवलोकाचे अद्भुत आणि सर्वांना हवेहवेसे वाटणारे वर्णन, आणि शंकराने परशुरामाला दिलेले महान अस्त्र—
मन्त्रं च कवचं चैव कृष्णस्य परमात्मनः । वरदानं चाभयं च प्रदानं सर्वसंपदाम्
श्रीकृष्ण परमात्म्याचा मंत्र आणि कवच, वरदान, निर्भयता आणि सर्व संपत्तीचे दान—
त्रिःसप्तकृत्वो भूपानां निधनं च चकार सः । बभूव भृगुणा विप्र भुवश्च भारमीक्षणम्
त्याने एकवीस वेळा राजांचा संहार केला; भृगुपुत्राने, हे ब्राह्मण, पृथ्वीवरील भार हलका केला.
प्रश्नानुरोधक्रमतः पूर्वापाख्यानमेव च । प्रोक्तं गणपतेः खण्डं समासेन द्विजोत्तम
तुझ्या प्रश्नांच्या क्रमाने पूर्वीची कथा सांगितली आहे; गणपतीच्या विभागाचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे, हे श्रेष्ठ द्विज.