क्रोडे कृत्वा च तं बालं चुचुम्ब मायया सुरः । ब्रह्मणे च ददौ साक्षाद्विष्णुशंकरयोरपि
त्या देवतेने मुलाला मांडीवर घेऊन मायेने चुंबन दिले आणि त्याला प्रत्यक्ष ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांच्याकडे दिले.
प्रणम्य विष्णुं ब्रह्मा च ययौ शंभुः स्वमन्दिरम् । अग्न्युत्पत्तिश्च कथिता स्वर्णोत्पत्तिं निशामय
विष्णूला वंदन करून ब्रह्मा निघून गेला आणि शंभू आपल्या निवासस्थानी गेला; अग्नीच्या उत्पत्तीचे वर्णन झाले, आता सोन्याच्या उत्पत्तीचे ऐक.
विलोक्य रम्भां सुश्रोणिं सकामो वह्निरेव च । पपात वीर्यं चच्छाद लज्जया वाससा तथा
रंभेची सुंदर कंबर पाहून, अग्नीला काम उत्पन्न झाले आणि त्याचे वीर्य पडले; लाजेने त्याने ते वस्त्राने झाकले.
विलोक्य रम्भां सुश्रोणिं सकामो वह्निरेव च । पपात वीर्य चच्छाद लज्जया वाससा तथा
रंभेची सुंदर कंबर पाहून, अग्नीला काम उत्पन्न झाले आणि त्याचे वीर्य पडले; लाजेने त्याने ते वस्त्राने झाकले.
उत्तस्थौ स्वर्णपुञ्जश्च वस्त्रं क्षिप्त्वा ज्वलत्प्रभः । क्षणेन वर्धयामास स सुमेरुर्बभूव ह
तेव्हा वस्त्र फेकताच तेजस्वी सोन्याचा ढीग उभा राहिला; क्षणात तो वाढून सुमेरू पर्वत झाला.
हिरण्यरेतसं वह्निं प्रवदन्ति मनीषिणः । इति ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ज्ञानी लोक अग्नीला 'हिरण्यरेतस्' म्हणतात; असे सर्व काही तुला सांगितले, अजून काय ऐकायचे आहे?
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo वह्निसुवर्णोत्पत्तिर्नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
महाब्रह्मवैवर्त पुराणातील श्रीकृष्ण जन्मखंडातील, नारदांनी सांगितलेल्या 'अग्नी आणि सोन्याच्या उत्पत्तीचे' एकशेएकतीसावे अध्याय येथे संपले.
अथ द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः शौनक उवाच श्रुतं सर्वं नावशेषं धर्मेश व्रह्मणं च माम् । कथयस्व महाभाग पुराणं पुनरेव हि
आता एकशेबत्तीसावे अध्याय सुरू होतो. शौनक म्हणाले: हे धर्मेश्वर, हे ब्रह्मन्, मी सर्व काही ऐकले; पण, हे महाभागा, पुन्हा एकदा संपूर्ण पुराण मला सांग.
एवंविधं पुराणं च जन्मनैव न हि श्रुतम् । नधृष्टं न श्रुतं तात ता (त्वा) दृशं वाजकं तथा
असं पुराण मी जन्मभर कधीच ऐकलं नव्हतं; असं कुणी सांगितलेलंही ऐकलं नाही, आणि तुझ्यासारखा उत्तम कथाकथन करणारा मी कधीच पाहिला नाही, प्रिय.
सूत उवाच श्रूयतां भो महाभाग सावधानं च संयतम् । अध्यायश्रवणेनैव पुराणफलमालभेत्
सूतमुनी म्हणाले: हे भाग्यवान, लक्षपूर्वक आणि एकाग्रतेने ऐक. या अध्यायाचं श्रवण केल्यावरच पुराणातील सर्व फल मिळतं.
ब्रह्मखण्डं च कथितं परं ब्रह्मनिरूपणम् । तदनिर्वचनीयं च येषामपि यथागमम्
ब्रह्मखंडाचं वर्णन केलं गेलं आहे, जे ब्रह्माचं श्रेष्ठ निरूपण आहे; आणि जे शब्दात सांगता येत नाही, तेही प्रत्येकाच्या परंपरेनुसार सांगितलं आहे.
साकारं च निराकारं सगुणं निर्गुणं पृथक् । येषामपि यथा शक्तिस्तथैव ध्यानमेव च
साकार आणि निराकार, सगुण आणि निर्गुण, प्रत्येकाचं वेगळं वेगळं वर्णन केलं आहे; आणि प्रत्येकाच्या क्षमतेनुसार ध्यान सांगितलं आहे.
गोलोकादेर्वर्णनं च क्रमेण च पृथक्पृथक् । तत्रोपयुक्तोपाख्यानं यद्यत्प्रासङ्गिकं द्विज
गोलोक आणि इतर लोकांचं वर्णन क्रमाने आणि स्वतंत्रपणे केलं आहे; तिथे लागणाऱ्या कथा आणि प्रसंगानुसार उपयुक्त गोष्टी सांगितल्या आहेत, हे द्विज.
जातीनां नीर्णयश्चैव संकराणां तथैव च । यद्यद्विशिष्टोपाख्यानं तत्तत्प्रशनानुरोधतः
जातिंचं आणि संकरजातिंचं निर्णय सांगितला आहे; आणि विचारलेल्या प्रश्नांनुसार विशेष कथा सांगितल्या आहेत.
राधामाधवयोः क्रीडा महाविष्णोः समुद्भवः । निरूपणं च विश्वेषां समासेन द्विजोत्तम
राधा आणि माधव यांच्या लीला, महाविष्णूचा उत्पत्ती, आणि सर्वांचं संक्षिप्त वर्णन केलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विज.
ब्रह्मनारदयोश्चैव संवादः परमार्थतः । विपेको नारदस्यैव मुनीन्द्रस्य तथैव च
ब्रह्मा आणि नारद यांचा परमार्थ विषयक संवाद, आणि मुनीश्रेष्ठ नारदांची विवेकशक्ती यांचं वर्णन केलं आहे.
आज्ञया ब्रह्मणश्चैव नरनारायणाश्रमम् । गमनं नारदस्यैव तेन सार्थं च दर्शनम्
ब्रह्माच्या आज्ञेने नारदांनी नर-नारायणांच्या आश्रमात जाणं, आणि तिथे त्यांची भेट घडणं, याचं वर्णन आहे.
तयोः संभाषणं चैव नारदाद्य(य) निवेदनम् । तत्र देव ब्रह्मखण्डं क्रमेणोक्तं द्विजोत्तम
त्यांचा संवाद आणि नारदांचं निवेदन, तिथेच ब्रह्मखंडाचं क्रमाने कथन केलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विज.
श्रूयतां प्रकृतेः खण्डं सुधाखण्डसमं मुने । प्रकृतेर्लक्षणं प्रोक्तं प्रकृतीनां च वर्णनम्
आता प्रकृतीचा खंड ऐक, जो अमृतासारखा आहे, हे मुनी. प्रकृतीचं स्वरूप आणि विविध प्रकृतींचं वर्णन सांगितलं आहे.
उपाश्यानं च तासां च वर्णनं बूजनादिकम् । लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिका तथा
त्यांच्या सेविका, त्यांचं पूजन आणि इतर संबंधित गोष्टींचं वर्णन केलं आहे; लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, सावित्री आणि राधिकाही सांगितल्या आहेत.
एतासां चरितं चैवमन्यासां च पृथक्पृथक् । उपाख्यानं महालक्ष्म्याः सरस्वत्यास्तथैव च
त्यांच्या आणि इतरांच्या कृती वेगवेगळ्या सांगितल्या आहेत; महालक्ष्मी आणि सरस्वती यांच्या कथा सांगितल्या आहेत.
अपूर्वं राधिकाख्यानं सावित्र्याश्च तथैव च । संवादो यमसावित्र्योः सत्यवज्जीवदानकम्
राधिकेची अद्भुत कथा आणि सावित्रीचीही तशीच कथा सांगितली आहे; यम आणि सावित्री यांचा संवाद, ज्यात सत्याप्रमाणे जीवनदान दिलं गेलं.
कृण्डानां वर्णनं प्रोक्तं तेषां च लक्षणं तथा । जीवितर्मविपाकश्च भोगनिर्णय एव च
कृंडांचा वर्णन आणि त्यांचे गुणधर्म सांगितले आहेत; त्यांच्या जीवनाचा परिणाम आणि भोगाचा निर्णयही सांगितला आहे.
अपूर्व राधिकाख्यानं पुराणेषु सुगोप्यकम् । सुयज्ञस्च नृपेन्द्रस्य चरितं परमाद्भुतम्
राधिकेची अद्भुत कथा, जी पुराणांमध्ये फार गुप्त ठेवली आहे; आणि नृपती सुयज्ञाचं अतिशय अद्भुत चरित्र सांगितलं आहे.
प्रोक्तं तुलस्युपाख्यानं पुराणेषु सुगोप्यकम् । महायुद्धं च संवादे महेशशङ्खचूडयोः
तुलसीची कथा, जी पुराणांमध्ये फार गुप्त ठेवली आहे, सांगितली आहे; आणि महेश व शंखचूड यांच्यातील महान युद्धाचं वर्णन केलं आहे.
तुलसीकृष्णसंवादस्तयोः संभोग एव च । निधनं शङ्खचूडस्य श्रीदाम्नः शापमोक्षणम्
तुलसी आणि कृष्ण यांचा संवाद आणि त्यांचा संयोग सांगितला आहे; शंखचूडाचा मृत्यू आणि श्रीदामाचा शापमुक्ती याचं वर्णन केलं आहे.
पदप्राप्तिः सुराणां च विपदां खण्डनं तथा । जीविनां मोक्षबीजं च गङ्गोपाख्यानमीप्सितम्
देवतांना परमपद मिळविणे, संकटांचा नाश होणे आणि जीवांना मुक्तीचे बीज मिळणे—या सर्व गोष्टी गंगेच्या कथेत इच्छिलेल्या आहेत.
तथैव मनसाख्यानं परं हर्षविवर्धनम् । स्वाहास्वधाख्यानमेवमन्यासां च निरूपणम्
तसेच मनाची कथा जी अत्यंत आनंद वाढवणारी आहे, तसेच स्वाहा आणि स्वधा यांच्या कथांचे वर्णन आणि इतर अशा गोष्टींचेही स्पष्टीकरण सांगितले आहे.
यद्यतप्रासङ्गिकाख्यानं वक्तुः प्रश्नानुरोधतः । प्रोक्तं तत्प्रकृतेः खण्डं खण्डं गणपतेः श्रृणु
वक्ता विचारलेल्या प्रश्नांनुसार जे जे प्रसंगानुसार सांगितलेले उपाख्यान आहेत, गणपतीच्या या कथांचे भागभाग ऐक.
अतीव मधुरं रम्यं स्वादु स्वादु पदे पदे । सुगोप्यं तत्पुराणेषु रम्यं रम्यं नवं नवम्
ही कथा अतिशय मधुर, रम्य आणि प्रत्येक पावलावर गोड आहे; पुराणांमध्ये ही गुप्त, नेहमी ताजी आणि मनोहारी कथा सापडते.