वरुण उवाच बालो जले समुद्भूतो मम पुत्रोऽयमीप्सितः । अहं गृहीत्वा यास्यामि ब्रह्मा मां ताडयेत्कथम्
वरुण म्हणाला: हा मुलगा, माझ्या इच्छेप्रमाणे, पाण्यात जन्माला आला आहे; मी त्याला घेऊन गेलो, तर ब्रह्मा मला कसा शिक्षा करील?
ब्रह्मोवाच वालकः शरणापन्नो मयि विष्णो महेश्वर । कथं दास्यामि भीतं च रुदन्तं शरणागतम्
ब्रह्मा म्हणाले: हा मुलगा माझ्या आश्रयाला आला आहे, हे विष्णू, हे महेश्वर; जो घाबरलेला आहे, रडतो आहे, आणि शरण आला आहे, त्याला मी कसा सोडू?
शरणागतदीनार्तं यो न रक्षेदपण्डितः । पच्यते निरये तावद्यावच्चन्द्रदिवाकरौ
जो कोणी दुःखी, दीन आणि शरण आलेल्याचे रक्षण करत नाही, तो ज्ञानी नाही; तो चंद्रसूर्य असतील तितका काळ नरकात यातना भोगतो.
उभयोर्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूधनः । उवाच तत्र सर्वज्ञः सर्वेशश्च यथोचितम्
दोघांचेही बोलणे ऐकून, मधुसूदन हसला आणि सर्वज्ञ, सर्वांचा स्वामी तिथे योग्य ते बोलला.
श्रीभगवानुवाच दृष्ट्वा तु कामिनीश्रोणिं वीर्यं धातुः पपात तत् । लज्जया प्रेरयामास क्षीरोदे निर्मले जले
श्रीभगवान म्हणाले: कामेच्छेने भरलेल्या स्त्रीचे कंबर पाहून, विधात्याचे वीर्य पडले; लाजेने त्याने ते क्षीरसागराच्या शुद्ध पाण्यात सोडले.
ततौ बभूव बालश्च धर्मतो विधिपुत्रकः । क्षेत्रज्ञश्च सुतः शास्त्रे वरुणस्यापि गौणतः
तेथे धर्माने एक मुलगा जन्माला आला, तो विधीचा पुत्र झाला, आणि शास्त्रानुसार तो वरुणाचा शिष्यपणाने पुत्र मानला गेला.
महादेव उवाच यो विद्यायोनिसंबन्धो वेदेषु च निरूपितः । शिष्ये पुत्रे च समता चेति वेदविदो विदुः
महादेव म्हणाले: विद्या आणि जन्म यांचा संबंध वेदांत सांगितला आहे; शिष्य आणि पुत्र यांच्यात समता आहे, असे वेदज्ञ लोक म्हणतात.
मन्त्रं ददातु वरुणो विद्यांच बारकाय च । पुत्रो विधातुर्वङ्निश्च शिष्यश्य वरुणस्य च
वरुणाने त्या मुलाला मंत्र आणि विद्या द्यावी; जन्माने तो विधात्याचा पुत्र आहे, आणि शिष्यत्वाने वरुणाचा.
विष्णुर्ददातु बालाय दाहिकां सक्तिमुज्ज्वलाम् । सर्वदग्धो हुताशश्च निर्वाणो वरुणेन च
विष्णूने त्या मुलाला अग्नीची तेजस्वी दाहक शक्ती द्यावी; अग्नी पूर्णपणे जळून गेला होता, आणि वरुणाने त्याला शांत केले.
विष्णुश्च दाहिकां शक्तिं ददौ तस्मै शिवाज्ञया । मन्त्रं विद्यां च वरुणो रत्नमालां मनोहराम्
शिवाच्या आज्ञेने विष्णूने त्याला दाहक शक्ती दिली; वरुणाने त्याला मंत्र, विद्या आणि सुंदर रत्नांची माळ दिली.
क्रोडे कृत्वा च तं बालं चुचुम्ब मायया सुरः । ब्रह्मणे च ददौ साक्षाद्विष्णुशंकरयोरपि
त्या देवतेने मुलाला मांडीवर घेऊन मायेने चुंबन दिले आणि त्याला प्रत्यक्ष ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांच्याकडे दिले.
प्रणम्य विष्णुं ब्रह्मा च ययौ शंभुः स्वमन्दिरम् । अग्न्युत्पत्तिश्च कथिता स्वर्णोत्पत्तिं निशामय
विष्णूला वंदन करून ब्रह्मा निघून गेला आणि शंभू आपल्या निवासस्थानी गेला; अग्नीच्या उत्पत्तीचे वर्णन झाले, आता सोन्याच्या उत्पत्तीचे ऐक.
विलोक्य रम्भां सुश्रोणिं सकामो वह्निरेव च । पपात वीर्यं चच्छाद लज्जया वाससा तथा
रंभेची सुंदर कंबर पाहून, अग्नीला काम उत्पन्न झाले आणि त्याचे वीर्य पडले; लाजेने त्याने ते वस्त्राने झाकले.
विलोक्य रम्भां सुश्रोणिं सकामो वह्निरेव च । पपात वीर्य चच्छाद लज्जया वाससा तथा
रंभेची सुंदर कंबर पाहून, अग्नीला काम उत्पन्न झाले आणि त्याचे वीर्य पडले; लाजेने त्याने ते वस्त्राने झाकले.
उत्तस्थौ स्वर्णपुञ्जश्च वस्त्रं क्षिप्त्वा ज्वलत्प्रभः । क्षणेन वर्धयामास स सुमेरुर्बभूव ह
तेव्हा वस्त्र फेकताच तेजस्वी सोन्याचा ढीग उभा राहिला; क्षणात तो वाढून सुमेरू पर्वत झाला.
हिरण्यरेतसं वह्निं प्रवदन्ति मनीषिणः । इति ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ज्ञानी लोक अग्नीला 'हिरण्यरेतस्' म्हणतात; असे सर्व काही तुला सांगितले, अजून काय ऐकायचे आहे?
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo वह्निसुवर्णोत्पत्तिर्नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
महाब्रह्मवैवर्त पुराणातील श्रीकृष्ण जन्मखंडातील, नारदांनी सांगितलेल्या 'अग्नी आणि सोन्याच्या उत्पत्तीचे' एकशेएकतीसावे अध्याय येथे संपले.
अथ द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः शौनक उवाच श्रुतं सर्वं नावशेषं धर्मेश व्रह्मणं च माम् । कथयस्व महाभाग पुराणं पुनरेव हि
आता एकशेबत्तीसावे अध्याय सुरू होतो. शौनक म्हणाले: हे धर्मेश्वर, हे ब्रह्मन्, मी सर्व काही ऐकले; पण, हे महाभागा, पुन्हा एकदा संपूर्ण पुराण मला सांग.
एवंविधं पुराणं च जन्मनैव न हि श्रुतम् । नधृष्टं न श्रुतं तात ता (त्वा) दृशं वाजकं तथा
असं पुराण मी जन्मभर कधीच ऐकलं नव्हतं; असं कुणी सांगितलेलंही ऐकलं नाही, आणि तुझ्यासारखा उत्तम कथाकथन करणारा मी कधीच पाहिला नाही, प्रिय.
सूत उवाच श्रूयतां भो महाभाग सावधानं च संयतम् । अध्यायश्रवणेनैव पुराणफलमालभेत्
सूतमुनी म्हणाले: हे भाग्यवान, लक्षपूर्वक आणि एकाग्रतेने ऐक. या अध्यायाचं श्रवण केल्यावरच पुराणातील सर्व फल मिळतं.
ब्रह्मखण्डं च कथितं परं ब्रह्मनिरूपणम् । तदनिर्वचनीयं च येषामपि यथागमम्
ब्रह्मखंडाचं वर्णन केलं गेलं आहे, जे ब्रह्माचं श्रेष्ठ निरूपण आहे; आणि जे शब्दात सांगता येत नाही, तेही प्रत्येकाच्या परंपरेनुसार सांगितलं आहे.
साकारं च निराकारं सगुणं निर्गुणं पृथक् । येषामपि यथा शक्तिस्तथैव ध्यानमेव च
साकार आणि निराकार, सगुण आणि निर्गुण, प्रत्येकाचं वेगळं वेगळं वर्णन केलं आहे; आणि प्रत्येकाच्या क्षमतेनुसार ध्यान सांगितलं आहे.
गोलोकादेर्वर्णनं च क्रमेण च पृथक्पृथक् । तत्रोपयुक्तोपाख्यानं यद्यत्प्रासङ्गिकं द्विज
गोलोक आणि इतर लोकांचं वर्णन क्रमाने आणि स्वतंत्रपणे केलं आहे; तिथे लागणाऱ्या कथा आणि प्रसंगानुसार उपयुक्त गोष्टी सांगितल्या आहेत, हे द्विज.
जातीनां नीर्णयश्चैव संकराणां तथैव च । यद्यद्विशिष्टोपाख्यानं तत्तत्प्रशनानुरोधतः
जातिंचं आणि संकरजातिंचं निर्णय सांगितला आहे; आणि विचारलेल्या प्रश्नांनुसार विशेष कथा सांगितल्या आहेत.
राधामाधवयोः क्रीडा महाविष्णोः समुद्भवः । निरूपणं च विश्वेषां समासेन द्विजोत्तम
राधा आणि माधव यांच्या लीला, महाविष्णूचा उत्पत्ती, आणि सर्वांचं संक्षिप्त वर्णन केलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विज.
ब्रह्मनारदयोश्चैव संवादः परमार्थतः । विपेको नारदस्यैव मुनीन्द्रस्य तथैव च
ब्रह्मा आणि नारद यांचा परमार्थ विषयक संवाद, आणि मुनीश्रेष्ठ नारदांची विवेकशक्ती यांचं वर्णन केलं आहे.
आज्ञया ब्रह्मणश्चैव नरनारायणाश्रमम् । गमनं नारदस्यैव तेन सार्थं च दर्शनम्
ब्रह्माच्या आज्ञेने नारदांनी नर-नारायणांच्या आश्रमात जाणं, आणि तिथे त्यांची भेट घडणं, याचं वर्णन आहे.
तयोः संभाषणं चैव नारदाद्य(य) निवेदनम् । तत्र देव ब्रह्मखण्डं क्रमेणोक्तं द्विजोत्तम
त्यांचा संवाद आणि नारदांचं निवेदन, तिथेच ब्रह्मखंडाचं क्रमाने कथन केलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विज.
श्रूयतां प्रकृतेः खण्डं सुधाखण्डसमं मुने । प्रकृतेर्लक्षणं प्रोक्तं प्रकृतीनां च वर्णनम्
आता प्रकृतीचा खंड ऐक, जो अमृतासारखा आहे, हे मुनी. प्रकृतीचं स्वरूप आणि विविध प्रकृतींचं वर्णन सांगितलं आहे.
उपाश्यानं च तासां च वर्णनं बूजनादिकम् । लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिका तथा
त्यांच्या सेविका, त्यांचं पूजन आणि इतर संबंधित गोष्टींचं वर्णन केलं आहे; लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, सावित्री आणि राधिकाही सांगितल्या आहेत.