एवंभूतं च सुदिनं कदाऽस्माकं फविष्यति । तज्जन्म सफलं धन्यं यत्र वैष्णवसंगमः
असा शुभ दिवस आमच्यावर कधी येईल? जिथे वैष्णवांचा संग मिळतो, ते जन्म खरोखर धन्य आणि सफल आहे.
गर्भवासोच्छेदनं च कर्ममूलनिकृन्तनम् । हरिदास्यप्रदं शुद्धं भक्तानां भक्तिवर्धनम्
ती संगती गर्भवास तोडते, कर्माची मुळे छाटते, हरिची सेवा मिळवून देते, शुद्ध आहे आणि भक्तांची भक्ती वाढवते.
असाधुसङ्गदुर्बुद्धिपापोन्मूलनकारणम् । गणेशजन्मोपख्यानं पुराणेषु सुदुर्लभम्
वाईट लोकांची संगत, वाईट बुद्धी आणि पाप नष्ट होण्याचं कारण—गणेशाच्या जन्माची कथा पुराणांत फारच दुर्मिळ आहे.
तुलसीराधिकाख्यानं किमपूर्व श्रुतं परम् । अन्यद्यद्यद्गोपनीयं व्यक्तमव्यक्तमीप्सितम्
तुळशी आणि राधेची गोष्ट—असं अद्भुत, श्रेष्ठ काही ऐकलं आहेस का? अजून जे काही गुप्त ठेवायचं आहे, दिसणारं किंवा अदृश्य, हवं असलेलं—
सर्वं श्रुतं महाभाग परिबूर्णं मनोहरम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि वह्नेरुत्पत्तिमीप्सिताम् स्वर्णस्य च महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
हे महाभाग, सर्व काही ऐकलं, पूर्ण आणि मनाला आनंद देणारं. आता मला अग्नी आणि सोन्याचा जन्म कसा झाला हे ऐकायचं आहे, कृपया ते मला सांग.
सूत उवाच सामग्रीकरणं सृष्टेर्जलमेव हुताशनः । तथैव प्रकृतिर्नित्या महानेव तथैव च
सूतमुनी म्हणाले—सृष्टीसाठी सगळ्या तत्त्वांचं एकत्र येणं, त्यात पाणी हेच अग्नीचं इंधन आहे. तसंच, मूळ प्रकृती आणि महत्त्वाचं तत्त्व हे कायमचं आहे.
यथा दिशो महाकाशो ययैव सृष्टिगोलकम् । प्रकृतेर्महतश्च स्याद्य थाऽहंकार एव च
जसं दिशा आणि आकाश, सृष्टीचं गोलक हे सगळं मूळ प्रकृती आणि महत्तत्त्वापासून निर्माण होतं, तसंच अहंकारापासूनही.
यथैव शब्दस्तन्मात्रं तथैव च हुताशनः । तथाऽपि तत्समुत्पत्तिं कथयामि निशामय
जसं शब्द हे सूक्ष्म तत्त्व आहे, तसंच अग्नीही आहे. तरीसुद्धा, त्याचा जन्म कसा झाला ते मी सांगतो—लक्ष देऊन ऐक.
एकदा सृष्टिकाले च ब्रह्मानन्तमहेश्वराः । श्वेतद्वीपं ययुः सर्वे द्रष्टुं विष्णुं जगत्पतिम्
एकदा सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मा, अनंत आणि महेश्वर—हे तिघेही श्वेतद्वीपावर गेले, विश्वाच्या पालनकर्त्या विष्णूचं दर्शन घेण्यासाठी.
परस्परं च संभाषां कृत्वा सिंहासनेषु च । ऊचुः सर्वे सभामध्ये सुरम्ये पुरतो विभोः
एकमेकांशी बोलून, सिंहासनांवर बसून, सर्वजण त्या सुंदर सभेत, प्रभूच्या समोर, मधोमध बोलू लागले.
विष्णुगात्रोद्भवास्तत्र कामिन्यः कमलाकलाः । तत्र नृत्यन्ति गायन्ति विष्णुगाथाश्च
तेथे, विष्णूच्या देहातून जन्मलेल्या, कमळासारख्या सुंदर आणि कामेच्छेने भरलेल्या स्त्रिया, विष्णूच्या गाथा गात आणि नाचत होत्या.
तासां च कठिनां श्रोणिं कठिनं स्तनमण्डलम् । सस्मितं मुखपद्मं च दृष्ट्वा ब्रह्मा सुकामुकः
त्यांचे घट्ट कंबर, उन्नत स्तन आणि हसणारे कमळासारखे चेहरे पाहून ब्रह्मा कामात गुंतून गेले.
मनोनिवारणं कर्तुं न शशाक पितामहः । वीर्यं पपात चच्छाद लज्जया वाससा विभुः
पितामहांना आपलं मन आवरता आलं नाही; त्यांचं वीर्य खाली पडलं आणि लाजेने त्यांनी ते वस्त्राने झाकलं.
तद्वीर्यं वस्त्रसहितं प्रतप्तं कामतापतः । क्षीरोदे प्रेरयामास संगीते विरते द्विज
ते वीर्य आणि वस्त्र, कामाच्या तापाने तापलेलं, गाणं थांबल्यावर, त्यांनी क्षीरसागरात सोडलं, हे द्विज.
जलादुत्थाय पुरुषः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा । उवास ब्रह्मणः क्रोडे लज्जितस्य च संसदि
त्या पाण्यातून एक तेजस्वी पुरुष उभा राहिला, ब्रह्माच्या तेजाने उजळलेला, आणि तो लाजून, सभेत ब्रह्माच्या मांडीवर बसला.
एतस्मिन्नन्तरे रुष्टो जलादुत्थाय सत्वरः । प्रणम्य वरुणो देवान्बालं नेतुं समुद्यतः
इतक्यात, रागाने भरलेला वरुण वेगाने पाण्यातून बाहेर आला, देवांना वंदन करून, त्या मुलाला घेऊन जाण्यास सज्ज झाला.
बालो दधार ब्रह्माणं बाहुम्यां च भयाद्रुदन् । किं चिन्नोवाच जगतां विधाता लज्जया द्विज
तो मुलगा घाबरून रडत ब्रह्माच्या हाताला धरून राहिला; जगाचा सर्जनहार ब्रह्मा लाजेने काहीच बोलला नाही, हे द्विज.
बालकस्य करे धृत्वा चकारऽऽकर्षणं रुषा । वरुणश्च सभामध्ये तं चिक्षेप प्रजापतिः
मुलाच्या हाताला धरून, वरुणाने रागाने त्याला ओढलं; आणि सभेच्या मध्यभागी प्रजापतीने त्याला फेकून दिलं.
पपात दूरतो देवो वरुणो दुर्बलस्ततः । मूर्छां संप्राप मृतवत्कोपदृष्ट्या विधेरहो
वरुण देव दूर जाऊन पडला, तो अशक्त झाला; विधात्याच्या रागाने त्याला बेशुद्धी आली, जणू तो मरण पावला.
चेतनं कारयामासामृतदृष्ट्या च शंकरः । संप्राप्य चेतनं तत्र तमुवाच जलेश्वरः
शंकराने आपल्या अमृतासारख्या दृष्टिने त्याला शुद्धीवर आणलं; शुद्धीवर येताच, जलाचा स्वामी वरुण तिथे बोलू लागला.
वरुण उवाच बालो जले समुद्भूतो मम पुत्रोऽयमीप्सितः । अहं गृहीत्वा यास्यामि ब्रह्मा मां ताडयेत्कथम्
वरुण म्हणाला: हा मुलगा, माझ्या इच्छेप्रमाणे, पाण्यात जन्माला आला आहे; मी त्याला घेऊन गेलो, तर ब्रह्मा मला कसा शिक्षा करील?
ब्रह्मोवाच वालकः शरणापन्नो मयि विष्णो महेश्वर । कथं दास्यामि भीतं च रुदन्तं शरणागतम्
ब्रह्मा म्हणाले: हा मुलगा माझ्या आश्रयाला आला आहे, हे विष्णू, हे महेश्वर; जो घाबरलेला आहे, रडतो आहे, आणि शरण आला आहे, त्याला मी कसा सोडू?
शरणागतदीनार्तं यो न रक्षेदपण्डितः । पच्यते निरये तावद्यावच्चन्द्रदिवाकरौ
जो कोणी दुःखी, दीन आणि शरण आलेल्याचे रक्षण करत नाही, तो ज्ञानी नाही; तो चंद्रसूर्य असतील तितका काळ नरकात यातना भोगतो.
उभयोर्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूधनः । उवाच तत्र सर्वज्ञः सर्वेशश्च यथोचितम्
दोघांचेही बोलणे ऐकून, मधुसूदन हसला आणि सर्वज्ञ, सर्वांचा स्वामी तिथे योग्य ते बोलला.
श्रीभगवानुवाच दृष्ट्वा तु कामिनीश्रोणिं वीर्यं धातुः पपात तत् । लज्जया प्रेरयामास क्षीरोदे निर्मले जले
श्रीभगवान म्हणाले: कामेच्छेने भरलेल्या स्त्रीचे कंबर पाहून, विधात्याचे वीर्य पडले; लाजेने त्याने ते क्षीरसागराच्या शुद्ध पाण्यात सोडले.
ततौ बभूव बालश्च धर्मतो विधिपुत्रकः । क्षेत्रज्ञश्च सुतः शास्त्रे वरुणस्यापि गौणतः
तेथे धर्माने एक मुलगा जन्माला आला, तो विधीचा पुत्र झाला, आणि शास्त्रानुसार तो वरुणाचा शिष्यपणाने पुत्र मानला गेला.
महादेव उवाच यो विद्यायोनिसंबन्धो वेदेषु च निरूपितः । शिष्ये पुत्रे च समता चेति वेदविदो विदुः
महादेव म्हणाले: विद्या आणि जन्म यांचा संबंध वेदांत सांगितला आहे; शिष्य आणि पुत्र यांच्यात समता आहे, असे वेदज्ञ लोक म्हणतात.
मन्त्रं ददातु वरुणो विद्यांच बारकाय च । पुत्रो विधातुर्वङ्निश्च शिष्यश्य वरुणस्य च
वरुणाने त्या मुलाला मंत्र आणि विद्या द्यावी; जन्माने तो विधात्याचा पुत्र आहे, आणि शिष्यत्वाने वरुणाचा.
विष्णुर्ददातु बालाय दाहिकां सक्तिमुज्ज्वलाम् । सर्वदग्धो हुताशश्च निर्वाणो वरुणेन च
विष्णूने त्या मुलाला अग्नीची तेजस्वी दाहक शक्ती द्यावी; अग्नी पूर्णपणे जळून गेला होता, आणि वरुणाने त्याला शांत केले.
विष्णुश्च दाहिकां शक्तिं ददौ तस्मै शिवाज्ञया । मन्त्रं विद्यां च वरुणो रत्नमालां मनोहराम्
शिवाच्या आज्ञेने विष्णूने त्याला दाहक शक्ती दिली; वरुणाने त्याला मंत्र, विद्या आणि सुंदर रत्नांची माळ दिली.