कृष्णं नवघनश्यामं किशोरं पीतवाससम् । शतकोटीन्दुसौन्दर्यं दधानमतुलं परम्
कृष्णाचे ध्यान करावे, जो नव्या काळ्या मेघासारखा श्याम, तरुण, पिवळ्या वस्त्रात, शंभर कोटी चंद्रांपेक्षा सुंदर, अतुलनीय आणि श्रेष्ठ आहे.
भूषितं भूषणौघैस्तैरमूल्यरत्ननिर्मितैः । चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं कौस्तुभेन विराजितम्
मूल्य नसलेल्या रत्नांनी बनवलेल्या असंख्य दागिन्यांनी सजलेला, संपूर्ण अंगाला चंदन लावलेला, कौस्तुभ मणीने तेजस्वी झालेला.
मयूरपिच्छचूडं च मालतीमाल्यमण्डितम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं नित्योपास्यं शिवादिभिः
मोरपिसाचा मुकुट घातलेला, माळतीच्या फुलांची माळ घातलेला, हलके हसणारा आणि प्रसन्न चेहरा, ज्याची शिवादी नेहमी पूजा करतात.
ध्यानासाध्यं दुराराध्यं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । सर्वेषां परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम्
जो फक्त ध्यानानेच प्राप्त होतो, साधना करायला कठीण आहे, गुणांपलीकडे आहे, प्रकृतीच्या पलीकडे आहे; सर्वांचा परमात्मा, भक्तांवर कृपा करणारा मूर्तिमंत आहे.
वेदानिर्वचनीयं त वरं सर्वेश्वरं भजे । ध्यानेनानेन तं ध्यात्वा भगवन्तं सनातनम्
ज्याचे वेदांनी वर्णन करता येत नाही, जो सर्वांचा स्वामी आहे, अशा भगवंताची मी पूजा करतो; या ध्यानाने त्याचे ध्यान करून, त्या सनातन प्रभूची उपासना करतो.
भज तं परमानन्दं सत्यं नित्यं परात्परम् । इत्युक्त्वा स्वपदं शंभूर्जगाम् परमेश्वरः
त्या परमआनंद, सत्य, नित्य, सर्वश्रेष्ठ भगवंताची भक्ती कर. असे सांगून शंभू, परमेश्वर, आपल्या स्थानावर गेला.
तं प्रणम्य जगन्नाथं नारदस्तपसे ययौ । नारदः श्रीहरिं स्मृत्वा योगात्त्यक्त्वा कलेवरम् निलीनः पादपद्मे च पाद (पद्मा) पद्मार्चिते हरेः
जगन्नाथाला वंदन करून नारद तपासाठी निघाला; श्रीहरीचे स्मरण करत योगाने देह सोडून, नारद हरिच्या कमलमूलाशी एकरूप झाला.
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo नारदविवाहादिप्रकरणं नाम त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मवैवर्त पुराणातील श्रीकृष्ण जन्मखंडातील नारदकथा आणि नारदाच्या विवाहादी प्रसंगांचे एकशेतीसावे अध्याय समाप्त झाले.
अधै कत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः शौनक उवाच अत्यपूर्वमुपाख्यानं श्रुतं परममाद्भुतम् । सुगोप्यं च सुगोप्यं रम्यं रम्यं नवं नवम्
आता एकशेएकतीसावे अध्याय सुरू होतो. शौनक म्हणाला: एक विलक्षण, अद्भुत, फार गुप्त, सुंदर आणि नेहमी नवीन वाटणारी कथा ऐकली.
किमनिर्वचनीयं च कमनीयं मनोहरम् । सुदुर्लभा कथा प्रोक्ता पुराणेषु पुरातनी
ती कथा वर्णन करता येणार नाही, मनाला भुरळ घालणारी, अत्यंत दुर्मिळ, जी प्राचीन पुराणांत सांगितली आहे.
एवंभूतं च सुदिनं कदाऽस्माकं फविष्यति । तज्जन्म सफलं धन्यं यत्र वैष्णवसंगमः
असा शुभ दिवस आमच्यावर कधी येईल? जिथे वैष्णवांचा संग मिळतो, ते जन्म खरोखर धन्य आणि सफल आहे.
गर्भवासोच्छेदनं च कर्ममूलनिकृन्तनम् । हरिदास्यप्रदं शुद्धं भक्तानां भक्तिवर्धनम्
ती संगती गर्भवास तोडते, कर्माची मुळे छाटते, हरिची सेवा मिळवून देते, शुद्ध आहे आणि भक्तांची भक्ती वाढवते.
असाधुसङ्गदुर्बुद्धिपापोन्मूलनकारणम् । गणेशजन्मोपख्यानं पुराणेषु सुदुर्लभम्
वाईट लोकांची संगत, वाईट बुद्धी आणि पाप नष्ट होण्याचं कारण—गणेशाच्या जन्माची कथा पुराणांत फारच दुर्मिळ आहे.
तुलसीराधिकाख्यानं किमपूर्व श्रुतं परम् । अन्यद्यद्यद्गोपनीयं व्यक्तमव्यक्तमीप्सितम्
तुळशी आणि राधेची गोष्ट—असं अद्भुत, श्रेष्ठ काही ऐकलं आहेस का? अजून जे काही गुप्त ठेवायचं आहे, दिसणारं किंवा अदृश्य, हवं असलेलं—
सर्वं श्रुतं महाभाग परिबूर्णं मनोहरम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि वह्नेरुत्पत्तिमीप्सिताम् स्वर्णस्य च महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
हे महाभाग, सर्व काही ऐकलं, पूर्ण आणि मनाला आनंद देणारं. आता मला अग्नी आणि सोन्याचा जन्म कसा झाला हे ऐकायचं आहे, कृपया ते मला सांग.
सूत उवाच सामग्रीकरणं सृष्टेर्जलमेव हुताशनः । तथैव प्रकृतिर्नित्या महानेव तथैव च
सूतमुनी म्हणाले—सृष्टीसाठी सगळ्या तत्त्वांचं एकत्र येणं, त्यात पाणी हेच अग्नीचं इंधन आहे. तसंच, मूळ प्रकृती आणि महत्त्वाचं तत्त्व हे कायमचं आहे.
यथा दिशो महाकाशो ययैव सृष्टिगोलकम् । प्रकृतेर्महतश्च स्याद्य थाऽहंकार एव च
जसं दिशा आणि आकाश, सृष्टीचं गोलक हे सगळं मूळ प्रकृती आणि महत्तत्त्वापासून निर्माण होतं, तसंच अहंकारापासूनही.
यथैव शब्दस्तन्मात्रं तथैव च हुताशनः । तथाऽपि तत्समुत्पत्तिं कथयामि निशामय
जसं शब्द हे सूक्ष्म तत्त्व आहे, तसंच अग्नीही आहे. तरीसुद्धा, त्याचा जन्म कसा झाला ते मी सांगतो—लक्ष देऊन ऐक.
एकदा सृष्टिकाले च ब्रह्मानन्तमहेश्वराः । श्वेतद्वीपं ययुः सर्वे द्रष्टुं विष्णुं जगत्पतिम्
एकदा सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मा, अनंत आणि महेश्वर—हे तिघेही श्वेतद्वीपावर गेले, विश्वाच्या पालनकर्त्या विष्णूचं दर्शन घेण्यासाठी.
परस्परं च संभाषां कृत्वा सिंहासनेषु च । ऊचुः सर्वे सभामध्ये सुरम्ये पुरतो विभोः
एकमेकांशी बोलून, सिंहासनांवर बसून, सर्वजण त्या सुंदर सभेत, प्रभूच्या समोर, मधोमध बोलू लागले.
विष्णुगात्रोद्भवास्तत्र कामिन्यः कमलाकलाः । तत्र नृत्यन्ति गायन्ति विष्णुगाथाश्च
तेथे, विष्णूच्या देहातून जन्मलेल्या, कमळासारख्या सुंदर आणि कामेच्छेने भरलेल्या स्त्रिया, विष्णूच्या गाथा गात आणि नाचत होत्या.
तासां च कठिनां श्रोणिं कठिनं स्तनमण्डलम् । सस्मितं मुखपद्मं च दृष्ट्वा ब्रह्मा सुकामुकः
त्यांचे घट्ट कंबर, उन्नत स्तन आणि हसणारे कमळासारखे चेहरे पाहून ब्रह्मा कामात गुंतून गेले.
मनोनिवारणं कर्तुं न शशाक पितामहः । वीर्यं पपात चच्छाद लज्जया वाससा विभुः
पितामहांना आपलं मन आवरता आलं नाही; त्यांचं वीर्य खाली पडलं आणि लाजेने त्यांनी ते वस्त्राने झाकलं.
तद्वीर्यं वस्त्रसहितं प्रतप्तं कामतापतः । क्षीरोदे प्रेरयामास संगीते विरते द्विज
ते वीर्य आणि वस्त्र, कामाच्या तापाने तापलेलं, गाणं थांबल्यावर, त्यांनी क्षीरसागरात सोडलं, हे द्विज.
जलादुत्थाय पुरुषः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा । उवास ब्रह्मणः क्रोडे लज्जितस्य च संसदि
त्या पाण्यातून एक तेजस्वी पुरुष उभा राहिला, ब्रह्माच्या तेजाने उजळलेला, आणि तो लाजून, सभेत ब्रह्माच्या मांडीवर बसला.
एतस्मिन्नन्तरे रुष्टो जलादुत्थाय सत्वरः । प्रणम्य वरुणो देवान्बालं नेतुं समुद्यतः
इतक्यात, रागाने भरलेला वरुण वेगाने पाण्यातून बाहेर आला, देवांना वंदन करून, त्या मुलाला घेऊन जाण्यास सज्ज झाला.
बालो दधार ब्रह्माणं बाहुम्यां च भयाद्रुदन् । किं चिन्नोवाच जगतां विधाता लज्जया द्विज
तो मुलगा घाबरून रडत ब्रह्माच्या हाताला धरून राहिला; जगाचा सर्जनहार ब्रह्मा लाजेने काहीच बोलला नाही, हे द्विज.
बालकस्य करे धृत्वा चकारऽऽकर्षणं रुषा । वरुणश्च सभामध्ये तं चिक्षेप प्रजापतिः
मुलाच्या हाताला धरून, वरुणाने रागाने त्याला ओढलं; आणि सभेच्या मध्यभागी प्रजापतीने त्याला फेकून दिलं.
पपात दूरतो देवो वरुणो दुर्बलस्ततः । मूर्छां संप्राप मृतवत्कोपदृष्ट्या विधेरहो
वरुण देव दूर जाऊन पडला, तो अशक्त झाला; विधात्याच्या रागाने त्याला बेशुद्धी आली, जणू तो मरण पावला.
चेतनं कारयामासामृतदृष्ट्या च शंकरः । संप्राप्य चेतनं तत्र तमुवाच जलेश्वरः
शंकराने आपल्या अमृतासारख्या दृष्टिने त्याला शुद्धीवर आणलं; शुद्धीवर येताच, जलाचा स्वामी वरुण तिथे बोलू लागला.