रसिका स्त्री विजानाति सती गुणवती पतिम् । गुणज्ञं रसिकं शूरं सुशीलं सुरतौ सदा
समजूतदार स्त्री आपल्या पतीचे गुण ओळखते, जो सदैव प्रेमात कुशल, गुणी, धाडसी आणि तिच्या गुणांची कदर करणारा असतो.
दूराद्धावति पद्मार्थ मधुलोभान्मध्रुव्रतः । भेकस्तन्न हि जानाति तन्मूर्ध्नि पादमुत्सृजेत्
मधासाठी आसुसलेला भुंगा कमळासाठी दूरवरून येतो; पण बेडूक हे जाणत नाही आणि तो त्यावर पाय ठेवतो.
यन्त्री जानाति संगीतरसं यन्त्रं च नैव च । दुग्धास्वादं विदग्धश्च न दर्वी नैव भाजनम्
वाद्य वाजवणारा गाण्याचा आनंद ओळखतो, पण वाद्याचे स्वरूप नाही; दूधाचा स्वाद जाणणारा हुशार असतो, पण त्याला काठी किंवा भांडे याचा अर्थ नसतो.
परिपक्वफलास्वादं जानन्ति भोगिनः सुखम् । एकत्रावस्थिताः शश्वन्नकिंचित्फलिनो यथा
संपूर्ण पिकलेल्या फळाचा स्वाद भोगणारेच जाणतात, जसे कायम एकत्र राहणारे, जरी त्यांना स्वतः फळ येत नसले तरी.
सुशीलजलास्वादं विजानन्ति तृषाल्वः । न च वापी न घटश्चैकत्रावस्थितो यथा
प्यायला तहानलेलेच चांगल्या पाण्याचा स्वाद ओळखतात, विहीर किंवा घडा जवळ असला तरी त्याचा उपयोग नाही.
भोकिनो हि विजानन्ति शालिस्वादुरसं परम् । एकत्रावस्थितं चेतु न क्षेत्रं भाजनं यथा
खरेच जे खातात तेच तांदळाचा सर्वोत्तम स्वाद जाणतात, शेत किंवा भांडे जवळ असले तरी त्याचा अर्थ नसतो.
बुबुधे चन्दनाघ्रणं चन्दनार्थी च भोगवित् । न गर्दभो भारवाही न तस्य पात्रिका यथा
चंदनाचा सुगंध ज्याला अनुभवायचा आहे तोच त्याचा आस्वाद घेतो; ओझे वाहणारा गाढव किंवा त्याची पाटी हे जाणत नाहीत.
यं न यानन्ति वेदाश्च ब्रह्मेशानादयस्तथा । योगिनो मुनयः सिद्धास्तं किं जानन्ति योषितः
ज्याला वेद, ब्रह्मा, शंकर, योगी, ऋषी आणि सिद्धही पोहोचू शकत नाहीत, त्या परमात्म्याला स्त्रिया कश्या ओळखू शकतील?
सौभाग्यं गौरवं प्रेम दुर्लभं नित्यनूतम् । यौषितां च परं नैव चूर्णीभूतं क्षणेन च
सौभाग्य, मान आणि प्रेम या स्त्रियांमध्ये फारच दुर्मिळ असतात आणि नेहमीच नवे वाटतात; पण एका क्षणात ते पूर्णपणे नष्ट होतात.
अत्युच्छ्रितो निपतनं प्राप्नोत्येव ध्रुवं प्रभो । आराद्विपत्तिबीजं च वैष्णवानां विहिंसनम्
जो खूप उंच जातो, त्याचा पडणं हे नक्कीच ठरलेलं असतं, प्रभो. वैष्णवांना त्रास देणं हे नेहमीच संकटाचं बीज ठरतं.
श्रीदामा च मया शप्तस्त्वद्भक्तो भक्तवत्सलः । एतादृशी विपत्तिर्मे पुत्रश्रीदामशापतः
श्रीदामा, तुझा भक्त आणि भक्तांचा प्रिय, त्याला मी शाप दिला; माझ्या मुलाच्या, श्रीदामाच्या शापामुळेच माझ्यावर ही आपत्ती आली.
ईश्वरः कस्य वा बन्धुः प्रियो वा विप्रियस्तथा । सततं भक्तिसाध्यश्च यो भक्तश्च तदीश्वरः
ईश्वर कोणाचा बंधू, प्रिय किंवा शत्रू असतो? जो भक्त असतो, तोच ईश्वराला मिळवतो आणि भक्तीमुळेच ईश्वर मिळतो.
वेदाश्च वैदिकाः सन्तः पुराणानि वदन्ति च । राधाया माधवः साध्यो भगवानिति निष्फलम्
वेद, वैदिक ऋषी आणि पुराणे सांगतात की माधवाला राधेमुळे मिळता येतं, पण हे निष्फळ आहे.
जित्वा च सगणं शंभुं बाणस्य भुजकृन्तनम् । कृत्वा च रुक्मिणीपौत्रः समानीतः सभार्यकः
शंभू आणि त्याच्या सोबत्यांना जिंकून, बाणाची हातं छाटून, रुक्मिणीचा नातू आणि त्याची पत्नी परत आणले गेले.
अहो त्वयि समायाते रुक्मिणी किमुवाच ह । प्रेम स्थितं समानं ते किं विवृद्धं च गौरवम्
तू आल्यावर रुक्मिणीने काय सांगितलं? तुझं प्रेम तसंच टिकून आहे का, की तुझा मान वाढला आहे?
कुरुपाण्डवयुद्धेन कुरवो निहतास्त्वया । पाण्डवार्थे तथा भूपाः क्व साम्यं परमात्मनः
कुरू-पांडवांच्या युद्धात, तू कुरूंना मारलंस आणि पांडवांच्या हितासाठी राजेही मारले गेले. मग परमात्म्याची समता कुठे आहे?
साक्षान्महेन्द्रजातस्य कौन्तेयस्यार्जुनस्य च । राजमण्डलम्ध्यस्थो भवानेव हि सारथिः
स्वतः महेंद्रापासून जन्मलेला, कौन्तेय आणि अर्जुनाचा सारथी म्हणून राजसभेत फक्त तूच उभा होतास.
तेन भक्तेन शुद्धेन भीष्मेण च महात्मना । लज्जितेन किमुक्तं ते महतीषु मभासु च
त्या शुद्ध भक्त, महान आत्मा भीष्माने, लाजून, मोठ्या सभांमध्ये तुला काय सांगितलं?
देवैरपि कथं दृष्टो ब्रह्मेशशेसंषज्ञकैः । भक्तसिहैर्भृत्तैः सर्वैर्न चोक्तं किंचिदेव सः
देव, ब्रह्मा, ईश आणि शेष, जे तुला ओळखतात, त्यांनाही तुला कसं पाहता आलं? भक्त सेवकांनी वेढलेलं असूनही, त्याने काहीच बोललं नाही.
यश्चानिर्वचनीयश्च वेदेषु च चतुर्षु च । पुराणेष्वितिहासेषु प्रकृतेः पर ईश्वरः
जो चारही वेदांत, पुराणांत आणि इतिहासांत वर्णन करता येत नाही, तोच प्रकृतीच्या पलीकडचा ईश्वर आहे.
निर्गुणच नीरीहश्च निर्लिप्तः सर्वकर्मणाम् । कर्मणां साक्षिरूपश्च भक्तानुग्रहविग्रहः
तो निर्गुण, निरिच्छ, सर्व कर्मांपासून अलिप्त, कर्मांचा साक्षी आणि भक्तांवर कृपा करणारा आहे.
परं ब्रह्म परं ज्योतिः परमेशः परात्परः । परमात्मा च सर्वेषां सूतो नररथस्थितः
परब्रह्म, परमज्योती, सर्वश्रेष्ठ ईश्वर, सगळ्यांच्या पलीकडचा, सर्वांचा परमात्मा, मानवाच्या रथात सारथी म्हणून उभा होता.
त्वया कुब्जा च संभुक्ता वृद्धा क्षत्रियकामिनी । अपुत्रिणी चाधिकाङ्गी यूनाऽस्पृश्या च
तुझ्यामुळे कुब्जा, एक वयस्क क्षत्रिय स्त्री, मुल नसलेली आणि जास्त अंग असलेली, आणि एक तरुण अस्पृश्य स्त्री यांच्याशी संबंध आला.
त्वया च निहतः कंसो मातुलः केन हेतुना । आयास्यतीति कृत्वा च गत्तं न पुनरागतम्
तुझ्या हातून कंस, तुझा मामा, मारला गेला; कोणत्या कारणासाठी? तो येतो म्हणत गेला आणि पुन्हा कधीच परतला नाही.
निहत्य यादवान्सर्वान्विभज्य द्वारकां पुरीम् । त्वां निबध्य समानेतुमीश्वरी वारिता जनैः
सर्व यादवांचा वध करून, द्वारका नगरी विभागून, तुला बांधून आणलं गेलं; देवीला लोकांनी थांबवलं.
इत्युक्त्वा राधिका देवी भृशमुच्चै रुरोद सा । मूर्च्छां संप्राप सहसा निनिःश्वासा बभूव ह
असं बोलून राधिकादेवी मोठ्याने रडू लागली; ती अचानक बेशुद्ध पडली आणि खोल श्वास घेत राहिली.
गोप्यो गवाक्षजालस्थाः शुश्रुवुर्ददृशुस्तथा । दृष्ट्वा तमाययुः सर्वा ऊचू राधा मृतेति च
गोपिका खिडक्यांच्या जाळ्यात उभ्या राहून ऐकत आणि पाहत होत्या. हे दृश्य पाहून त्या सर्व जणी तिथे आल्या आणि म्हणाल्या, 'राधा मेली!'
उच्चैस्ता रुरुदुः सर्वाः क्रोडे कृत्वा च राधिकाम् । ऊचुस्ता रक्षरक्षेति हरे नरहरे प्रभो
सर्व गोपिका मोठ्याने रडू लागल्या आणि राधिकेला कुशीत घेऊन म्हणू लागल्या, 'रक्षा कर, रक्षा कर, हरे! नरहरे! प्रभो!'
गोप्य ऊचुः किं कृतं किं कृतं कृष्ण त्वया राधा मृता च नः । राधां जीवय भद्रं ते यास्यामः काननं वयम्
गोपिका म्हणाल्या, 'कृष्णा, तू हे काय केलंस? आमच्यासाठी राधा मेली! राधेला पुन्हा जिवंत कर, तुझं कल्याण होवो; नाहीतर आम्ही सगळ्या जंगलात जाऊ.'
अन्यथा स्त्रीवधं तुभ्यं दास्यामः सर्वयोषितः । गोपीनां वचनं श्रुत्वा राधिकायाश्च माधवः
'नाहीतर आम्ही सर्व स्त्रियांचा वध तुझ्या माथी देऊ.' गोपिका आणि राधिकेचे हे बोल माधवाने ऐकले—