स्यमन्तकस्य च मणेरुपाख्यानमभीप्सितम् । तन्न श्रुतं महाभाग तन्मां व्याख्यातुमर्हसि
'स्यमंतक मणीची कथा देखील मला ऐकायची आहे. ती मी अजून ऐकलेली नाही, म्हणून हे महाभाग, ती कृपया मला सांगावी.'
नारायण उवाच भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां च तारकां हृत्वाञ्छशी । तां तत्याज स कृष्णायां गुरुस्तां च गृहीतवान्
नारायण म्हणाले: 'भाद्रपद महिन्यातल्या शुद्ध चतुर्थीला चंद्राने तारा हिला पळवून नेलं आणि नंतर तिला कृष्णा हिच्यासाठी सोडून दिलं. मग गुरूंनी तिला परत घेतलं.'
गुरुणा भर्त्सिता तारा मगर्भा लज्जिता सती । शशाप लज्जया कोपाच्चन्द्रं कामातुरं पुरा
गुरूंनी तिला फटकारल्यावर तारा, पतिव्रता आणि लाजलेली, गरोदर असताना, पूर्वी चंद्राच्या वासनेमुळे रागाने आणि लाजेने त्याला शाप दिला.
तारोवाच भव शापकलंकी त्वं यस्त्वां पश्यति देहभृत् । पापं दृष्ट्वा स पापी च कलंकी च भविष्यति
तारा म्हणाली: 'तू शापामुळे कलंकित हो. जो कोणी तुला पाहील, तोही तुझ्या कलंकामुळे पापी आणि कलंकित होईल.'
इति श्रुत्वा स चन्द्रश्च नारायणसरोवरे । नारायणतपस्तप्त्वा मुमोच कृतपातकात्
हे ऐकून चंद्र नारायण सरोवरात गेला. नारायणाची तपश्चर्या करून त्याने केलेल्या पापातून तो मुक्त झाला.
तपःक्लिष्टं च तं दृष्ट्वा भगवान्पुरुषोत्तमः । तमुवाच महाभीतं कृपया च कृपानिधिः
त्याला तपामुळे क्लेशित पाहून, भगवान पुरुषोत्तम, कृपेचा सागर, त्याला जो फार घाबरलेला होता, प्रेमाने म्हणाले.
श्रीभगवानुवाच मुक्तो भव कलंकी त्वं सर्वकालं कलानिधे । शापस्थानं तारकाया भाद्रे मासि सितासिते
श्रीभगवान म्हणाले: 'तू कलंकित असला तरी सर्वकाळ मुक्त हो, हे किरणांचा साठा. ताऱ्याच्या शापाचा काळ भाद्र महिन्यात, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात आहे.'
चतुर्थ्यामुदितं चन्द्रं यस्तु पश्यति कामतः । तं याति तत्कलङ्कश्च स कलंकी भविष्यति
'जो कोणी भाद्र महिन्यात चतुर्थीला उगवलेला चंद्र इच्छा करून पाहील, त्याला तो कलंक लागेल आणि तोही कलंकित होईल.'
हरिणा दीयते ताले भाद्रे मासि सितासिते । चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो नेक्षितव्यः कदाचन
मृगांनी सांगितलेली गोष्ट अशी आहे: भाद्र महिन्यात, शुक्ल किंवा कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला, उगवलेला चंद्र कधीही पाहू नये.
स्वयं दृष्ट्वा स्ववाक्यं च पालनं कर्तुमर्हति । भाद्रे चन्द्रं चतुर्थ्यां तु स कलंकी बभूव ह
स्वतः पाहिल्यावर, आपलेच वचन पाळावे. म्हणून भाद्र महिन्यात चतुर्थीला चंद्र कलंकित झाला.
कलंकी येन रूपेण तद्वक्ष्यामि निशामय । स मुमोच कलंकाच्च लोकशिक्षार्थमीश्वरः
तो कशामुळे कलंकित झाला, ते मी सांगतो, ऐक. लोकांना शिकवण्यासाठी भगवानाने तो कलंक दूर केला.
सत्राजितः सूर्यभक्तस्तपस्तब्त्वा च पुष्करे । स्यमन्तकं मणिश्रेष्ठं संप्राप भास्करादपि
सत्राजित हा सूर्याचा भक्त पुष्करात तप करून सूर्यापासून स्यमंतक हा श्रेष्ठ मणी मिळवला.
अष्टौ भारान्सुवर्णानां प्रसूते नित्यमेव च । विष्गोर्मणावधिष्ठानं महापूते च पुण्यदे
ही वस्तू नेहमी आठ भार सोनं उत्पन्न करते, आणि सापांच्या निवासस्थानी वसलेली आहे; त्या महान पवित्र जागेत ती मोठं पुण्य देते.
सत्राजितः सत्यभामां दत्त्वा कृष्णाय भक्तितः । यौतुकार्थे मणिं दातुमुद्यतो महते महान्
सत्राजितानं भक्तीभावाने सत्यभामा कृष्णाला दिली आणि मोठ्या लग्नाच्या भेटीसाठी तो मणी देण्यास तयार झाला.
तं निषिध्य प्रसेनश्च दुर्मतिः कालपीडितः । मणिं गृहीत्वा प्रययौ पुण्यां वाराणसीं पुरीम्
पण दुष्ट बुद्धीचा आणि दैवाने ग्रासलेला प्रसैनानं त्याला थांबवलं, मणी घेतला आणि पवित्र वाराणसी नगरीकडे निघून गेला.
निहत्य तं पथि बलात्सिंहः सबल एव च । मणिं जग्राह रुचिरं सूत्रबद्धं गले दधौ
रस्त्यात सिंहानं आणि त्याच्या कळपानं प्रसैनाचा जोराने वध केला, सुंदर मणी घेतला आणि तो गळ्यात दोरीला बांधून घातला.
कलिङ्गराजपुत्रश्च ब्रह्मशापात्सुदारुणात् । विप्रेणाम्युदितस्तेन पशुयोनिं जगाम् सः
कलींगराजाचा मुलगा ब्रह्मदेवाच्या भयंकर शापामुळे एका ब्राह्मणाने खाली पाडला आणि तो पशूच्या गर्भात गेला.
निहत्य सिंहं गहने भल्लूको जाम्बवान्बली । मणिं गृहीत्वा प्रययौ स्वपुरं रत्ननिर्मितम्
मजबूत भल्लूक, जांबवान, जंगलात सिंहाचा वध करून मणी घेतो आणि रत्नांनी बांधलेल्या आपल्या नगरीत जातो.
ऊचुः सर्वे द्वारकायां मणिं जगाह माधवः । तस्य बुद्धिं न जानीमः केनोपायेन वेति च
द्वारकेत सर्वांनी म्हटलं, 'माधवानं मणी घेतला; पण तो कसा आणि कशासाठी घेतला, हे आपल्याला माहीत नाही.'
इति श्रुत्वा तु भगवान्कलंककृन्तनाय च । प्रययौ काननं घोरं चौरचिह्नेन वर्त्मना
हे ऐकून, भगवंतानं स्वतःवरील कलंक दूर करण्यासाठी चोरांच्या खुणा असलेल्या वाटेने त्या भयंकर जंगलात प्रवेश केला.
मृतं प्रसेनं दृष्ट्वा च दुःखी सिहं ददर्श सः । मणिशून्यं च तं दृष्ट्वा विषसाद च माधवः
प्रसैन मृत पाहून तो दुःखी झाला, आणि सिंहालाही पाहिलं; पण मणी त्याच्याकडे नव्हता, हे पाहून माधव निराश झाला.
सर्वंज्ञात्वा च सर्वज्ञो भल्लूकभवनं ययौ । रुदन्तं बालकं तत्र धात्रीक्रोडे ददर्श सः
सर्व काही जाणणाऱ्या त्या सर्वज्ञानं भल्लूकाच्या घराकडे गेला; तिथे त्यानं एका धाईच्या मांडीवर रडणारं बाळ पाहिलं.
बालकं बोधयामास सा धात्री करुणान्विता । मणिं गृहाण बालेति तव ह्येष स्यमन्तकः
ती दयाळू धाई बाळाला उठवत म्हणाली, 'बाळा, हा मणी घे, कारण हाच तुझा स्यमंतक आहे.'
सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः
‘सिंहानं प्रसैनाचा वध केला, आणि जांबवानानं त्या सिंहाचा वध केला; गोड बाळा, तू रडू नकोस, हा तुझा स्यमंतक आहे.’
इति धात्र्युक्तसुश्लोकं यश्च स्मृत्वा जलं पिबेत् । दैवदृष्टनष्टचन्द्रद्रोषादेव प्रमृच्यते
जो कोणी धाईचे हे सुंदर शब्द आठवून पाणी पितो, त्याला दैवाने घडलेल्या चंद्राच्या नाशापासून मुक्ती मिळते.
कामतो यदि पश्यन्ति दाम्भिका वेदनिन्दकाः । कलङ्किनो भवन्त्येवमित्याह कमलोद्भवः
जर कपटी किंवा वेदांचा अपमान करणारे इच्छेने हे पाहतात, तर ते कलंकित होतात—असं कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवानं सांगितलं आहे.
कृष्णो धात्रीवचः श्रुत्वा मणिं जग्राह बालकात् । धात्री गत्वा च भल्लूकं कथयामास कोपतः
कृष्णानं धाईचे शब्द ऐकून बाळाकडून मणी घेतला; धाई रागावून भल्लूकाकडे गेली आणि त्याला सर्व सांगितलं.
जाम्बवांश्च समागत्य तुष्टाव प्रणिपत्य सः । कन्यां जाम्बवतीं तस्मै यौतुकार्थं मणिं ददौ
जांबवान तिथे येऊन कृष्णाची स्तुती करून नमस्कार करतो; त्यानं आपली कन्या जांबवती आणि मणी लग्नाच्या भेटीसाठी दिला.
द्वारकां मणिमानीय दर्शयामास यादवान् । प्रभुश्च सर्वतः शुद्धो निष्कलङ्को बभूव सः
कृष्णानं मणी द्वारकेत आणून यादवांना दाखवला; प्रभू सर्व बाजूंनी शुद्ध आणि निष्कलंक झाला.
एतत्ते कथितं वत्स मणेराख्यानमुत्तमम् । अध्यायश्रवणादेव निष्कलंको भवेन्नरः
बाळा, तुला या मणीची उत्तम कथा सांगितली; या अध्यायाचं श्रवण केल्याने मनुष्य निष्कलंक होतो.