गदां चिक्षेप राजा स प्रलयाग्निशिखोपमाम् । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण बभञ्ज च क्षणेन च
राजाने प्रलयाग्नीच्या ज्वाळेसारखी गदा फेकली; कृष्णाच्या अंगाला स्पर्श होताच ती क्षणात तुटली.
शूलं चिक्षेप मुसलं च परशुं तथा । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण बभञ्ज च क्षणेन च
त्याने भाला, मुसळ आणि कुऱ्हाड फेकली; कृष्णाच्या अंगाला स्पर्श होताच त्या क्षणात तुटल्या.
धनुश्चिक्षेप खङ्गं च कालरूपं सुदारुपाम् । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण बभञ्ज च क्षणेन च
त्याने धनुष्य आणि तलवार, दोन्ही काळासारखे भयंकर, फेकले; कृष्णाच्या अंगाला स्पर्श होताच त्या क्षणात तुटल्या.
दृप्ट्वा निरस्त्रं राजनमित्युवाच कृपानिधिः । गृहं गत्वा सुतीक्ष्णं च मित्रास्त्रमानयेति च
राजा निःशस्त्र झालेला पाहून करुणेचा सागर म्हणाला: घरी जा आणि तीक्ष्ण मित्रास्त्र घेऊन ये.
श्रृगाल उवाच नाऽऽत्माऽऽकाशोऽस्त्रविद्धश्च किं युद्धमात्मना सह । मामुद्धर भवाब्धेश्च धरोद्धारणकारण
शृगाळ म्हणाला: आत्मा आणि आकाश यांना अस्त्रांनी भेदता येत नाही—मग स्वतःशी लढण्यात काय अर्थ? पृथ्वी उचलणाऱ्या, मला या संसारसागरातून तार.
भवार्ब्धि विषमं नाथ विषयं च विषाधिकम् । छिन्धि मे निगडं मायां मोहजालं स्वकर्मणः
नाथा, संसाराचा सागर खूप कठीण आहे, आणि विषय हे विषाहूनही भयंकर आहेत; माझ्या कर्मांनी निर्माण झालेल्या मोहाच्या जाळ्यातील मायाचे बंधन तू तोड.
कर्मणामीश्वरस्त्वं च विधाता घातुरेव च । दाता शुभफलानां च प्रदाता सर्वसंपदाम्
तू कर्मांचा स्वामी आहेस, निर्माण करणारा आणि संहार करणारा आहेस; शुभ फळांचा दाता आणि सर्व संपत्ती देणारा आहेस.
कारणं प्राक्तनानां च तेषां च खण्डने क्षमः । यामि गेहं च वैकुण्ठं तवैव द्वारसप्तमम्
तू पूर्वीच्या कर्मांचा कारण आहेस आणि त्यांना नष्ट करण्यास समर्थ आहेस; मी तुझ्या घरी, वैकुंठात, तुझ्या सातव्या दाराशी जातो.
त्यक्त्वा च नशवरं देहं प्राकृतं पाञ्चभौतिकम् । मित्रस्य स्तवनं श्रुत्वा वचनं च सुधोपमम्
पाच तत्वांनी बनलेले नाशवंत शरीर सोडून, मित्राचे मधुर अमृतासारखे स्तवन आणि शब्द ऐकून—
रुरोद समरे तत्र कृपया च कृपानिधिः । बभूव तत्र सहसा कृष्णनेत्राश्रुबिन्दुना
तो रणांगणात रडला, आणि करुणेचा सागरही रडला; अचानक कृष्णाच्या डोळ्यातून अश्रूचा एक थेंब तिथे पडला.
दिव्यं बिन्दुसरो नाम् तीर्थानां प्रवरं परम् । तत्तोयस्पर्शमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः
दिव्य बिंदुसरोवर नावाचे, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असे सरोवर निर्माण झाले; त्याच्या पाण्याचा स्पर्श होताच मनुष्य जिवंतपणी मुक्त होतो.
श्रीभगवानुवाच कथमेतादृशी बुद्धिर्मित्र ते निर्मलं मनः । दूतद्वारा कथं चौक्तं निष्ठुरं दारुणं वचः
श्रीभगवान म्हणाले: मित्रा, तुझ्या निर्मळ मनात अशी समज कशी आली? आणि दूतामार्फत असे कठोर, भयंकर बोल कसे बोलले गेले?
शृगाल उवाच एवमुक्तो मया त्वं च तेन क्रोधादिहाऽऽगतः । अन्यथा दुर्लभं नाथ स्वप्नेऽपि तव दर्शनम्
शृगाळ म्हणाला: मी असे बोलल्यावर तू रागाने इथे आलास; नाहीतर, नाथा, स्वप्नातही तुझे दर्शन दुर्लभ आहे.
एतस्मिन्नन्तरे योगाद्देहं त्यक्त्वा च प्राकृतम् । दृष्ट्वा कृष्णं च यानेन वैकुष्ठं प्रययौ मुदा
इतक्यात, योगाच्या जोरावर त्याने आपले नैसर्गिक शरीर सोडले; कृष्णाचे दर्शन घेऊन तो आनंदाने विमानातून वैकुंठात गेला.
सप्ततालप्रमाणं च ज्योतिस्तत्र महोल्बणम् । पद्मैः पद्मार्चितं पादपद्मं नत्वा जगाम ह
तेथे सात ताडांच्या उंचीइतकं तेजस्वी आणि प्रखर प्रकाश होतं, जो कमळांनी पूजिला जात होता. त्या चरणकमळांना वंदन करून तो पुढे निघून गेला.
गत्वा च द्वारकां कृष्णो नत्वा च पितरं प्रसूम् । श्रीकृष्णः सगणः शीघ्रं दृष्ट्वा च परमाद्भुतम्
द्वारकेला जाऊन कृष्णाने आपल्या वडिलांना आणि आईला वंदन केलं. श्रीकृष्ण आपल्या सोबत्यांसह तिथे काही अद्भुत गोष्ट पाहून लगेचच गेला.
प्रफुल्लवदनः श्रीमान्द्वारकाभिमुखं ययौ । जगाम रुक्मणीगेहं पुष्पजन्दनवासितम्
प्रसन्न आणि तेजस्वी चेहऱ्याने तो द्वारकेकडे निघाला. नंतर तो फुलं आणि चंदनाने सुगंधित असलेल्या रुक्मिणीच्या घरी गेला.
पुष्पचन्दनतल्पे च नक्तं रेमे तया सह । मूर्च्छं संप्राप स भैष्मी कृष्णं कृत्वा स्ववक्षसि
रात्री फुलं आणि चंदनाच्या पलंगावर त्याने तिच्यासोबत रमण केलं. कृष्णाला आपल्या छातीशी धरून भैष्मी बेशुद्ध पडली.
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo शृगालवासुदेव- मोक्षणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणातील श्रीकृष्णजन्म विभागातील 'शृगाळ वासुदेवाचे मुक्ती' नावाचा एकशेएकवीसावा अध्याय नारदांनी सांगितलेला संपला.
अथ द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः नारद उवाच सर्वासां रमणीनां च कृष्णेन परमात्मना । समुद्वाहश्च कथितस्त्वया भगवता मुदा
आता एकशेबावीसावा अध्याय सुरू होतो. नारद म्हणाले: 'भगवंत, सर्व स्त्रियांचे श्रीकृष्णाशी झालेले विवाह तुम्ही आनंदाने सांगितले.'
स्यमन्तकस्य च मणेरुपाख्यानमभीप्सितम् । तन्न श्रुतं महाभाग तन्मां व्याख्यातुमर्हसि
'स्यमंतक मणीची कथा देखील मला ऐकायची आहे. ती मी अजून ऐकलेली नाही, म्हणून हे महाभाग, ती कृपया मला सांगावी.'
नारायण उवाच भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां च तारकां हृत्वाञ्छशी । तां तत्याज स कृष्णायां गुरुस्तां च गृहीतवान्
नारायण म्हणाले: 'भाद्रपद महिन्यातल्या शुद्ध चतुर्थीला चंद्राने तारा हिला पळवून नेलं आणि नंतर तिला कृष्णा हिच्यासाठी सोडून दिलं. मग गुरूंनी तिला परत घेतलं.'
गुरुणा भर्त्सिता तारा मगर्भा लज्जिता सती । शशाप लज्जया कोपाच्चन्द्रं कामातुरं पुरा
गुरूंनी तिला फटकारल्यावर तारा, पतिव्रता आणि लाजलेली, गरोदर असताना, पूर्वी चंद्राच्या वासनेमुळे रागाने आणि लाजेने त्याला शाप दिला.
तारोवाच भव शापकलंकी त्वं यस्त्वां पश्यति देहभृत् । पापं दृष्ट्वा स पापी च कलंकी च भविष्यति
तारा म्हणाली: 'तू शापामुळे कलंकित हो. जो कोणी तुला पाहील, तोही तुझ्या कलंकामुळे पापी आणि कलंकित होईल.'
इति श्रुत्वा स चन्द्रश्च नारायणसरोवरे । नारायणतपस्तप्त्वा मुमोच कृतपातकात्
हे ऐकून चंद्र नारायण सरोवरात गेला. नारायणाची तपश्चर्या करून त्याने केलेल्या पापातून तो मुक्त झाला.
तपःक्लिष्टं च तं दृष्ट्वा भगवान्पुरुषोत्तमः । तमुवाच महाभीतं कृपया च कृपानिधिः
त्याला तपामुळे क्लेशित पाहून, भगवान पुरुषोत्तम, कृपेचा सागर, त्याला जो फार घाबरलेला होता, प्रेमाने म्हणाले.
श्रीभगवानुवाच मुक्तो भव कलंकी त्वं सर्वकालं कलानिधे । शापस्थानं तारकाया भाद्रे मासि सितासिते
श्रीभगवान म्हणाले: 'तू कलंकित असला तरी सर्वकाळ मुक्त हो, हे किरणांचा साठा. ताऱ्याच्या शापाचा काळ भाद्र महिन्यात, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात आहे.'
चतुर्थ्यामुदितं चन्द्रं यस्तु पश्यति कामतः । तं याति तत्कलङ्कश्च स कलंकी भविष्यति
'जो कोणी भाद्र महिन्यात चतुर्थीला उगवलेला चंद्र इच्छा करून पाहील, त्याला तो कलंक लागेल आणि तोही कलंकित होईल.'
हरिणा दीयते ताले भाद्रे मासि सितासिते । चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो नेक्षितव्यः कदाचन
मृगांनी सांगितलेली गोष्ट अशी आहे: भाद्र महिन्यात, शुक्ल किंवा कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला, उगवलेला चंद्र कधीही पाहू नये.
स्वयं दृष्ट्वा स्ववाक्यं च पालनं कर्तुमर्हति । भाद्रे चन्द्रं चतुर्थ्यां तु स कलंकी बभूव ह
स्वतः पाहिल्यावर, आपलेच वचन पाळावे. म्हणून भाद्र महिन्यात चतुर्थीला चंद्र कलंकित झाला.