युवानं व्याधिहीनं च कन्दर्पादपि सुन्दरम् । संभोगं कारयामास बुबुधे न दिवानिशम्
तरुण, रोगमुक्त आणि कामापेक्षाही सुंदर, त्यांचा संग घडवून आणला; तो दिवस-रात्र काहीच कळत नव्हता.
सांप्रतं तव कन्या साऽप्यूषागर्भवती सती । कुलजा कुलयोश्चैव तप्ताङ्गारस्वरूपिणी
आता तुझी कन्या उषा, गर्भवती झाली आहे, हे स्वामी; कुलीन असून, ती जणू तापलेल्या अंगारासारखी आहे.
दौहित्रो वाऽपि दौहित्री बभुव सांप्रतं तव। कन्यां पश्य महाप्रौढां नगरीं नागरान्विताम्
तुझी नात सध्या मोठी, सुंदर आणि वयात आलेली झाली आहे. पहा, ती आपल्या नगरासह आणि नगरवासीयांसह शोभून दिसते.
नखविक्षतसर्वाङ्गीं वराधीनां च चञ्चलाम् । पुंसश्च सङ्गिरीं शश्वद्रहस्ये रतिसङ्गिनीम्
तिच्या अंगावर नखांचे ओरखे आहेत, ती आपल्या निवडलेल्या वरावर अवलंबून असून सतत अस्वस्थ आणि पुरुषासोबत गुप्त संगासाठी आतुर आहे.
सस्मितां सकटाक्षां च च़ञ्चलेक्षणवीक्षताम् । एवं श्रुत्वा लज्जितश्च बाणस्तत्र चुकोप ह
ती हसते, कटाक्ष टाकते आणि डोलणाऱ्या डोळ्यांनी पाहते; हे ऐकून बाण लाजला आणि तेथे रागावला.
युद्धाय च मतिं चक्रे वारितः शभुना भृशम् । वारितश्च गणेशेन स्कन्देन शिवया तथा
तो युद्ध करायचे ठरवतो, पण शंभूने त्याला जोरात थांबवले; गणेश, स्कंद आणि शिवा यांनीही त्याला रोखले.
भैरव्या भद्रकाल्या च योगिनीभिश्च संततम् । अष्टभिर्भैरवैश्चैव रुद्रैरेकादशात्मकैः
भैरवी, भद्रकाळी, योगिनी, आठ भैरव आणि अकरा रुद्र यांनी त्याला सतत रोखले.
भूतैः प्रेतैश्च कूष्माण्डैर्वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । योसीन्द्रैरपि सिद्धेन्द्रै रुद्रैश्चण्डादिभिस्तथा
भूत, प्रेत, कूष्मांड, वेताळ, ब्रह्मराक्षस, योगींचे आणि सिद्धांचे स्वामी, तसेच चंडासारखे उग्र रुद्र यांनीही त्याला थांबवले.
कोटर्या प्रामदेव्या च यथा मात्रा हिताय च । उवाच शंकरो बाणं मूढं पण्डितमानिनम् हितं सत्यं नीतिशास्त्रं परिणामसुखावहम्
कोटरा, प्रामादेवी आणि त्याच्या आईने त्याच्या हितासाठी केले; शंकराने बाणाला, जो स्वतःला शहाणा समजत होता पण मूढ होता, हिताचे, सत्याचे आणि दीर्घ सुख देणाऱ्या नीतीशास्त्राचे बोल सांगितले.
महादेव उवाच शृणु बाण प्रवक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । भुवो भारावतरणे भारते स्वयमीश्वरः
महादेव म्हणाले: ऐक बाण, मी तुला ही प्राचीन गोष्ट सांगतो; पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी प्रभू स्वतः भारतात प्रकट झाला.
निहत्य सर्वान्राजेन्द्रान्द्वारकायां विराजते । यस्य लोमसु विश्वानि तस्य वासः सदीश्वरः
सर्व राजांना मारून तो द्वारकेत तेजाने वास करतो; ज्याच्या केसात सर्व जग वसते, त्याचे निवासस्थान परमेश्वरासोबत आहे.
वासुदेव इति ख्यातः कथ्यते तेन कोविदैः । धातुर्विधाता भगवांश्चक्रपाणिः स्वयं भुवि
तो वासुदेव म्हणून प्रसिद्ध आहे, विद्वान त्याला तसेच म्हणतात; तो सर्वांचा सर्जनहार, चक्रधारी भगवंत स्वतः पृथ्वीवर आला.
ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतेः परः । निर्गुणश्च निरीहश्च भक्तानुग्रहविग्रहः
तो ब्रह्मा, विष्णू, शिव यांचा स्वामी असून, प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; तो निर्गुण, निःस्पृह आणि भक्तांवर कृपा करणारा आहे.
परं ब्रह्म परं धाम परमात्मा च देहिनः । यस्मिन्गते शवो जीवो संग्रामस्तेन संभवेत्
तोच परब्रह्म, परमधाम, आणि देहधारकांचा परमात्मा आहे; ज्या वेळी जीव निघून जातो, तेव्हा शरीर निपचित होते आणि त्याच्याशी संघर्ष होतो.
शस्त्रविद्धो महाकाशो यथा मूढ दिशस्तथा । तथाऽऽत्मा च निराकारो देही च ध्यानहेतुना
शस्त्राने आकाश छिन्न झाले तरी ते बदलत नाही, जसे दिशा बदलत नाहीत, तसेच आत्मा देखील निराकार असून, तो देहात ध्यानाचा कारण आहे.
तस्य पुत्रोऽनिरुद्धश्च महाबलपराक्रमः । त्रैलोक्यमपि संहर्तुं क्षणेन च क्षमः स्वयम्
त्याचा मुलगा अनिरुद्ध अत्यंत बलवान आणि पराक्रमी आहे; तो क्षणात तिन्ही लोकांचा संहार करू शकतो.
सर्वे वेवाश्च दैत्याश्च बलवन्तो महारथाः । ते सर्वे चानिरुद्धस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
सर्व देव, दैत्य, बलवान आणि महान रथी असूनही, अनिरुद्धाच्या शक्तीच्या सोळाव्या भागासुद्धा ते पोहोचू शकत नाहीत.
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम् । तयोर्विवाहो मैत्री च न तु पुष्टविपुष्टयोः
ज्यांच्याकडे समान संपत्ती आणि बल आहे, त्यांच्यातच विवाह आणि मैत्री योग्य असते; पोसलेल्या आणि दुर्बल यांच्यात नाही.
बलिः पिता ते दैत्यानां सारभूतो महारथः । क्षणेन येन नीतश्च सुतलं स हरेः कला
बली, तुझा वडील, दैत्यांचा प्रधान आणि महान रथी, त्याला हरिच्या केवळ एका अंशाने क्षणात सुतळात नेले गेले.
सर्वे चांशकलाः पुंसः परिपूर्णतमस्य च । वृन्दावनेश्वरस्यापि कृष्णस्य परमात्मनः
सर्वजण त्या पूर्ण पुरुषाचे अंश आणि उपांश आहेत, वृंदावनच्या स्वामी कृष्ण, त्या परमात्म्याचेच.
पार्वत्युवाच ध्यायते ध्याननिष्ठश्च हृत्पद्मे च दिवानिश्म् । ब्रह्मा महेशः मेषश्च भगवन्तं सनातनम्
पार्वती म्हणाली — ब्रह्मा, महेश आणि मेष हे तिघेही, मन लावून, रात्रंदिवस हृदयातील कमळात सनातन भगवंताचे ध्यान करतात.
दिनेशश्च गणेशश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । ध्यायते परमात्मानं भगवन्तं सनातनम्
सूर्य, गणेश आणि योग्यांच्या गुरूंचेही गुरू — हे सर्वजण, परमात्मा असलेल्या सनातन भगवंताचे ध्यान करतात.
सनत्कुमारः कपिलो नरो नारायणस्तथा । ध्यायते हृदयाम्भोजे भगवन्तं सo
सनत्कुमार, कपिल, नर आणि नारायण हेही हृदयातील कमळात भगवंताचे ध्यान करतात.
मनवश्च मुनीन्द्राश्च सिद्धेन्द्रा योगिनां वराः । ध्यानासाध्यं च ध्यायन्ते भगवन्तं सo
मनू, श्रेष्ठ मुनी, सिद्धांचे प्रमुख आणि योग्यांमधील उत्तम — हे सर्व ध्यानाने साध्य होणाऱ्या भगवंताचे ध्यान करतात.
सर्वादिं सर्वबीजं च सर्वेशं च परात्परम् । ध्यायन्ते ज्ञानिनः सर्वे भगवन्तं सo
सर्व ज्ञानीजन, सर्वांचा आरंभ, सर्वांचा बीज, सर्वांचा स्वामी आणि सर्वोच्च असलेल्या भगवंताचेच ध्यान करतात.
गणेश उवाच अभाग्यं च बलेश्चापि वैष्णवस्य महात्मनः । मूढोऽयमीदृशः पुत्रः प्रह्लादस्य च धीमतः
गणेश म्हणाला — हे बलीचे आणि त्या महान वैष्णवाचे दुर्दैव आहे; हा मूर्ख असला तरी तो बुद्धिमान प्रह्लादाचा मुलगा आहे.
स्कन्द उवाच अये भ्रातर्न श्रुता च हिरण्यकशिपोः कथा । हिरण्याक्षस्य च मधोः कैटभस्य महात्मनः
स्कंद म्हणाला — अरे भाऊ, तुला हिरण्यकशिपू, हिरण्याक्ष, मधु आणि महान कैटभ यांची कथा माहीत नाही का?
पूर्वजास्तेऽपि ते दैत्या महाबलपराक्रमाः । क्रमेण विष्णुना नीता लीलया यमसादनम्
हे सगळे तुझे पूर्वज दैत्य, अत्यंत बलवान आणि शूर होते, पण विष्णूंनी त्यांना हळूहळू खेळातच यमाच्या घरात पाठवले.
भगवान्यस्य संहर्ता स्वयं नारायणः प्रभुः । तस्य को रक्षिता भ्रातर्निवर्तस्व शुभायच
ज्याचा स्वतः भगवान नारायण संहारक आहे, त्याला कोण वाचवू शकतो, भाऊ? तु आपल्या भल्यासाठी मागे फिर.
तेषां च वचनं श्रुत्वा तानुवाचासुरेश्वरः । कोपरक्तास्यनयनो धनुष्पाणिर्यथाऽन्तकः
त्यांचे बोल ऐकून, असुरांचा स्वामी रागाने तोंड आणि डोळे लाल करून, हातात धनुष्य घेऊन, मृत्यूसारखा उभा राहिला आणि उत्तर दिले.