जलं भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धरेच्च सः । कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते
जसं पाण्यातून कमळ काढतात, तसंच जो माणूस आपल्या जिभेवर 'कृष्ण' हे शुभ नाव उच्चारतो, तो नरकातून स्वतःला बाहेर काढतो.
भस्मीभवन्ति सद्यस्तु महापातककोटयः । अश्वमेधसहस्रेभ्यः फलं कृष्णजपस्य च
कृष्णाचं नाव जपल्यावर असंख्य मोठ्या पापं क्षणात राख होतात; आणि कृष्णनामाच्या जपाचं फळ हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा मोठं असतं.
वरं तेभ्यः पुनर्जन्म नातो भक्तपुनर्भवः । सर्वेषामपि यज्ञानां लक्षाणि च व्रतानि च
त्यांच्यासाठी पुन्हा जन्म घेणं हेच बरं, पण भक्तासाठी पुन्हा जन्म नाही; सगळे यज्ञ आणि लक्षावधी व्रतं,
तीर्थस्नानानि सर्वाणि तपांस्यनशनानि च । वेदपाठसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवः शतम्
सर्व तीर्थस्नानं, तप, उपवास, हजारो वेदपठणं आणि पृथ्वीची शंभर प्रदक्षिणा—
कृष्णनामजपस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । तेषां लोभा द्भवेत्स्वर्गफलं च सुचिरं नृणाम्
हे सगळं कृष्णनामाच्या जपाच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचू शकत नाही; यामुळे लोकांना फक्त स्वर्गाचं फळ, तेही फार काळासाठी, मिळतं.
स्वर्कादवश्यं पुंसश्च जपकर्तुर्हरेः पदम् । के जले सर्वदेहेऽपि शयनं यस्य चाऽऽत्मनः
पण स्वर्गातून माणसाला नक्कीच खाली यावं लागतं; मात्र जो हरिनामाचा जप करतो, तो त्या परमधामाला पोचतो—जो पाण्यावर आणि सर्व जीवांत, अगदी त्यांच्या आत्म्यातही, वास करतो.
वदन्ति वैदिकाः सर्वे तं देवं केशवं परम् । कंसश्च पातके विघ्ने रोगे शोके च दानवे
सर्व वेदज्ञ लोक त्यालाच तो परमेश्वर केशव म्हणतात; आणि कंस, पाप, अडथळा, आजार, दु:ख आणि राक्षसांमध्ये—
तेषामरिर्निहन्ता च स कंसारिः प्रकीर्तितः । रुद्ररूपेण संहर्ता विश्वानामपि नित्यशः
त्यांचा शत्रू मारणारा तोच कंसारि म्हणून ओळखला जातो; रुद्ररूपानं तो सर्व विश्वांचा नित्य संहार करणारा आहे.
भक्तानां पातकानां च हरिस्तेन प्रकीर्तितः । मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृतिरीश्वरी
तो भक्तांच्या आणि पाप्यांच्या पापांचा हरण करणारा म्हणून हरि म्हणून ओळखला जातो; आणि जी माया ब्रह्मस्वरूप, आदिशक्ती, ईश्वरी आहे—
नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी । महालक्ष्मीस्वरूपा च वेदमाता सरस्वती राधा वसुंधरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः
ती नारायणी म्हणून प्रसिद्ध आहे, विष्णुमाया, सनातन; तीच महालक्ष्मी, वेदांची माता सरस्वती, राधा, पृथ्वी आणि गंगा; आणि त्यांचा स्वामी म्हणजे माधव.
ब्रह्मेशशेषादिभवैश्च वन्द्यं ध्यानैर्न किंचित्सनकादिभिश्च । वेदैः पुराणैर्न निरूपितं च भजस्व भक्त्या नवनीतचोरम्
ब्रह्मा, शंकर, शेष आणि इतरांनी ज्या देवाचं पूजन केलं, तो ध्यानानं किंवा सनकादी ऋषींनीही पूर्णपणे जाणला नाही; वेदांनी किंवा पुराणांनीही ज्याचं स्वरूप सांगितलं नाही—त्या लोण्याच्या चोराचं भक्तीनं पूजन कर.
क्व चापि दुग्धं क्व दघि घृतं वा नवोद्धृतं वा क्व च तक्रमीप्सितम् । तेषां क्व चोरोभवतिं क्व चापि क्व बन्धनं ते भवमूलमध्ये
कुठे दूध, कुठे दही, ताजं लोणी किंवा त्यांना हवं असलेलं ताक आहे? त्यांच्यात चोर कुठे आहे, आणि या सृष्टीच्या मुळाशी त्याच्यासाठी बंधन कुठे आहे?
न योगिभिः सिद्धगणैर्मुनीन्द्रैर्न भक्तसंघैर्भवपद्मशेषैः । योगैर्न बद्धो न हि रक्षितुं क्षमैः कथं स वद्धस्तव मूलमध्यतः
योग्यांनी, सिद्धांनी, मोठ्या ऋषींनी, भक्तगणांनी, किंवा विश्वपद्माच्या अधिपतींनी, किंवा योगाच्या उपायांनीही त्याला बांधता येत नाही, ना त्याचं रक्षण करता येतं—मग या सृष्टीच्या मुळाशी तू त्याला कसा बांधलंस?
प्रम्णानु भक्त्या स्तवनेन पूजया भजस्व पुत्रं तरसा च भारते । हृत्पद्ममध्ये स्थितमीश्वरं परं ध्यानेन यत्नेन च संततं सति
अपरंपार भक्ती, स्तुती आणि पूजेनं, हे भारती, तू त्या बालकाची जलद सेवा कर; हृदयकमळाच्या मध्यात असलेल्या त्या परमेश्वराचं, सातत्याने आणि प्रयत्नपूर्वक ध्यान कर.
वरं वृणुष्व भद्रं ते यत्ते मनसि वाञ्छितम् । सर्वं दास्यामि जगति देवानामपि दुर्लभम्
तुला जे हवं आहे, ते मनातल्या मनात माग; मी तुला जगातली सगळी काही देईन, अगदी देवांनाही जे मिळणं कठीण आहे तेही.
यशोदोवाच हरौ च निश्चला भक्तिस्तद्दास्यं वाञ्छितं मम । तव नाम्नश्च व्युत्पत्तिः का वा तद्वक्तुमर्हसि
यशोदा म्हणाली: मला हरिप्रती अढळ भक्ती आणि त्याची सेवा करण्याची इच्छा मिळो; आणि तुझ्या नावाचा अर्थ काय आहे, तेही मला सांग.
राधिकोवाच भवेद्भक्तिर्निश्चला ते हरेर्दास्यं च दुर्लभम् । लभस्व मद्वरेणापि कथयामि सुनिर्णयम्
राधिकेने सांगितलं: तुला हरिप्रती अढळ भक्ती आणि त्याची सेवा, जी दुर्मिळ आहे, मिळो; माझ्या वराने तुला ते मिळेल—मी तुला निश्चित सत्य सांगते.
पुरा नन्देन दृष्टाऽहं भाण्डीरे वटमूलके । मया च कथितो नन्दो निषिद्धश्च प्रजेश्वरः
पूर्वी नंदानं मला भांडीर वनात वडाच्या मुळाशी पाहिलं होतं; मी नंदाशी बोलले, पण प्रजाधिपतीनं मला मनाई केली.
अहमेव स्वयं राधा छाया रायणकामिनी । रायणः श्रीहरेरंशः पार्षदप्रवरो महान्
मीच स्वतः राधा आहे, छाया आणि रायणाची प्रियसी. रायण हा श्रीहरीचा अंश असून, तो त्यांचा श्रेष्ठ आणि महान सेवक आहे.
राशब्दश्च महाविष्णुर्विश्वानि यस्य लोमसु । विश्वप्राणिषु विश्वेषु धा धात्री मातृवाचकः
'रा' हा अक्षर म्हणजे महाविष्णू, ज्याच्या रोमकूपांत सर्व विश्वे आहेत. सर्व सजीव आणि विश्वांमध्ये 'धा' म्हणजे पालन करणारी आई.
धात्री माताऽहमेतेषां मूलप्रकृतिरीश्वरी । तेन राधा समाख्याता हरिणा च पुरा बुधैः
मी या सर्वांची पालन करणारी आई आहे, आद्य प्रकृती आणि सर्वांची स्वामिनी आहे. म्हणून हरिने आणि पूर्वीच्या ज्ञानी लोकांनी मला 'राधा' असे नाव दिले आहे.
अहं सुदामशापेन वृषभानसुताऽधुना । शतवर्षं च विच्छेदो हरिणा सह सांप्रतम्
सुदामाच्या शापामुळे मी आता वृषभानूची कन्या झाले आहे. सध्या श्रीहरीपासून शंभर वर्षे वेगळेपण आले आहे.
वृषभानश्च कृष्णस्य पार्षदप्रवरो महान् । पितॄणां मानसी कन्या मम माता कलावती
वृषभानू हा कृष्णाचा श्रेष्ठ आणि महान सेवक आहे. पितरांमध्ये कलावती, माझी आई, ही त्यांच्या मनातून उत्पन्न झालेली कन्या आहे.
अयोनिसंभवाऽहं च मम माता च भारते । पुनः सार्थं च युष्माभिर्यास्यामि श्रीहरेः पदम्
मी गर्भातून जन्मलेली नाही, आणि माझी आईही भारतात तशीच आहे. पुन्हा एकदा तुमच्यासोबत मी श्रीहरीच्या धामात जाईन.
इति ते कथितं सर्वं व्रजं व्रज व्रजेश्वरि । व्रजेश्वरेण सहिता स्वामिना ज्ञानिना सति
हे सर्व मी तुला सांगितले. आता जा, जा, व्रजेची राणी, व्रजेश्वर आणि ज्ञानी स्वामीसोबत.
ममाधुना च भवती ध्यानस्य व्यवधानिका । ध्यानभङ्गे महादोषो नराणामपि सुन्दरि
आता तू माझ्या ध्यानात अडथळा आणतेस. सुंदर स्त्री, ध्यान भंग होणे हे माणसांसाठीही मोठे दोष आहे.
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo राधायशोदासंo एकादशाधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणातील श्रीकृष्ण जन्मकथेत नारद, राधा आणि यशोदा यांचा संवाद असलेला एकशेअकरावा अध्याय संपला.
अथ द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः नारायण उवाच वासुदेवो द्वारकायां वसुदेवाज्ञया मुने । प्रययौ रत्नरुचिरं रुक्मिणीमन्दिरं वरम्
आता एकशेबारा अध्याय सुरू होतो. नारायण म्हणाले: द्वारकेत वसुदेवाच्या आज्ञेने वासुदेवाने, हे मुनी, रत्नांनी उजळलेल्या आणि सुंदर अशा रुक्मिणीच्या महालात प्रवेश केला.
शुद्धस्फटिकसंकाशममूल्यरत्ननिर्मितम् । पुरतः परितो रम्यं नानाचित्रेण चित्रितम्
तो महाल शुद्ध स्फटिकासारखा दिसत होता, अमूल्य रत्नांनी बांधलेला होता. सर्व बाजूंनी सुंदर आणि विविध चित्रांनी सजवलेला होता.
अमूल्यरत्नकलशं श्वेतचामरदर्पणैः । वहनिशुद्धाशुकैः शुद्धैः परितः परिशोभितम्
त्या ठिकाणी अमूल्य रत्नांचे कलश, पांढऱ्या चामरांचे पंखे, आरसे आणि शुद्ध रेशमी वस्त्रांनी सर्वत्र सजावट केली होती.