जन्मकोटिसहस्राणां पातकादेव मुच्यते । राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः
यामुळे कोटी कोटी जन्मांची पापेही नष्ट होतात; 'रा' हा शब्द सर्वत्र आहे आणि 'म' हाही ईश्वराचे नाव आहे.
विश्वानामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः । रमते रमया सार्वं तेन रामं विदुर्बुधा
जो सर्व विश्वाचा ईश्वर आहे, त्याला 'राम' म्हणतात; तो स्वतः रमतो आणि सर्वांना आनंद देतो, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला 'राम' म्हणतात.
रमाया रमणस्थानं रामं रामविदो विदुः । राश्चेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचकः
रामाच्या मार्गाची ओळख असणारे जाणतात की राम हा रमाचा प्रिय आहे. 'रा' हा लक्ष्मीचा शब्द आहे आणि 'म' हा ईश्वराचा अर्थ दर्शवतो.
लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिणः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानां स्मरणे यत्फलं लभेत्
ज्ञानी लोक लक्ष्मीपती रामालाच अंतिम ध्येय मानतात. हजार दिव्य नावांचे स्मरण केल्याने जो फल मिळतो, तोच फल मिळतो.
तत्फलं लभते नूनं रामोच्चारणमात्रतः । सारूप्यमुक्तिवचनो सारेति च विदुर्बुधाः
खरं सांगायचं तर, फक्त 'राम' हे नाव उच्चारल्यानेच तेच फल मिळतं. 'सा' म्हणजे सादृश्य आणि मुक्ती, असं विद्वान लोक सांगतात.
यो देवोऽप्ययनं तस्य स च नारायणः स्मृतः । नाराश्च कृतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्मृतम्
ज्याचं निवासस्थान सर्वोच्च आहे, तोच देव नारायण म्हणून ओळखला जातो. 'नार' म्हणजे पाप केलेले लोक आणि 'अयन' म्हणजे गमन किंवा पोहोचणं.
यतो हि गमनं तेषां सोऽयं नारायणः स्मृतः । सकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान्कल्मशतत्रयम्
कारण तोच त्यांचा अंतिम ध्येय आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात. 'नारायण' हे नाव एकदाच उच्चारलं तरी माणूस तीन प्रकारच्या पापांतून मुक्त होतो.
गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातो भवति निश्चितम् । नारं च मोक्षणं पुण्यमयनं ज्ञानमीप्सितम्
गंगा आणि इतर सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखं पुण्य मिळतं. 'नार' म्हणजे मोक्ष, 'अयन' म्हणजे पुण्य, आणि ज्ञान हेच इच्छित आहे.
तयोर्ज्ञानं भवेद्यस्मात्सोऽयं नारायणः प्रभुः । नास्त्यन्तो यस्य वेदेषु पुराणेषु चतुर्षु च
या दोन्हींपासून ज्ञान मिळतं, म्हणून तोच नारायण प्रभू आहे. ज्याचा शेवट वेदांत किंवा चारही पुराणांत सापडत नाही.
शास्त्रेष्वन्येषु योगेषु तेनानन्तं विदुर्बुधाः । मुकुमध्ययमानं च निर्वाणं मोक्षवाचकम्
इतर शास्त्रांत आणि योगांतही विद्वान त्याला अनंत समजतात. 'मुकु' म्हणजे मोक्ष, 'मध्य' म्हणजे एकरूपता आणि 'निर्वाण' म्हणजे मुक्ती.
* तद्ददाति च यो देवो मुकुंदस्तेन कीर्तितः । मुकुं भक्तिरसप्रेमवचनं वेदसंमतम्
जो देव हे सर्व देतो, त्याला मुकुंद असं म्हणतात. 'मुकु' हा भक्तिरस आणि प्रेमाचा शब्द आहे, वेदांनी मान्य केलेला.
** यस्तं ददाति भक्तेभ्यो मुकंदस्तेन कीर्तितः । सूदनं मधुदैत्यस्य यस्मात्स मधुसूदनः
जो भक्तांना हे देतो, त्याला मुकुंद असं म्हणतात. मदु नावाच्या दैत्याचा वध केल्यामुळे तो मधुसूदन म्हणून ओळखला जातो.
इति सन्तो वदन्तीशं वेदे भिन्नार्थमीप्सितम् । मधु क्लीबं च माध्वीके कृतकर्मशुभाशुभे
म्हणून संत वेदांत प्रभूचे वेगवेगळे अर्थ सांगतात. 'मधु' म्हणजे दुर्बल, मादक किंवा चांगले-वाईट कर्म.
भक्तानां कर्मणां चैव सूदनं मधुसूदनः । परिणामाशुभं कर्मं भ्रान्तानां मधुरं मधु
भक्तांच्या कर्मांचा नाश करणारा म्हणून तो मधुसूदन आहे. भ्रमित लोकांसाठी 'मधु' म्हणजे गोड, पण त्यांच्या कर्माचा शेवट अशुभ असतो.
करोति सूदनं यो हि स एव मधुसूदनः । कृषिरुत्कृष्टवचनो णश्च सद्भक्तिवाचकः
जो हे सर्व नष्ट करतो, तोच मधुसूदन आहे. 'कृष्' म्हणजे श्रेष्ठ, आणि 'ण' म्हणजे खरी भक्ती.
अश्चापि दातृवचनः कृष्णं तेन विदुर्बुधाः । कृषिश्च परमानन्दे णश्च तद्दास्यकर्मणि
आणि 'ण' म्हणजे दाता, म्हणून विद्वान त्याला कृष्ण म्हणतात. 'कृषि' म्हणजे परमआनंद, आणि 'ण' म्हणजे त्याची सेवा.
तयोर्दाता च यो देवस्तेन कृष्णः प्रकीर्तितः । कोटिजन्मार्जिते पापे कृषिःक्लेशे च वर्तते
जो हे दोन्ही देतो, त्याला कृष्ण म्हणतात. 'कृषि' म्हणजे कोट्यवधी जन्मांत साठवलेला क्लेश.
भक्तानां णश्च निर्वाणे तेन कृष्णः प्रकीर्तितः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानां त्रिरावृत्त्या चयत्फलम्
आणि 'ण' म्हणजे भक्तांसाठी मुक्ती, म्हणून त्याला कृष्ण म्हणतात. हजार दिव्य नावं तीनदा म्हटल्याने जो फल मिळतो,
एकावृत्त्या तु कृष्णस्य तत्फलं लभते नरः । कृष्णनाम्नः परं नाम न भूतं न भविष्यति
फक्त एकदाच कृष्णाचं नाव घेतल्यानेच तेच फल मिळतं. कृष्णाच्या नावापेक्षा श्रेष्ठ असं नाव कधीच नव्हतं आणि कधीच होणार नाही.
सर्वेभ्यश्च परं नाम कृष्णेति वैदिका विदुः । कृष्ण कृष्णोति हे गोपि यस्तं स्मरति नित्यशः
सर्व नावांमध्ये कृष्ण हेच श्रेष्ठ नाव आहे, असं वेदज्ञ लोक म्हणतात. जो 'कृष्ण, कृष्ण' असं नेहमी आठवतो, हे गोपी,
जलं भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धरेच्च सः । कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते
जसं पाण्यातून कमळ काढतात, तसंच जो माणूस आपल्या जिभेवर 'कृष्ण' हे शुभ नाव उच्चारतो, तो नरकातून स्वतःला बाहेर काढतो.
भस्मीभवन्ति सद्यस्तु महापातककोटयः । अश्वमेधसहस्रेभ्यः फलं कृष्णजपस्य च
कृष्णाचं नाव जपल्यावर असंख्य मोठ्या पापं क्षणात राख होतात; आणि कृष्णनामाच्या जपाचं फळ हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा मोठं असतं.
वरं तेभ्यः पुनर्जन्म नातो भक्तपुनर्भवः । सर्वेषामपि यज्ञानां लक्षाणि च व्रतानि च
त्यांच्यासाठी पुन्हा जन्म घेणं हेच बरं, पण भक्तासाठी पुन्हा जन्म नाही; सगळे यज्ञ आणि लक्षावधी व्रतं,
तीर्थस्नानानि सर्वाणि तपांस्यनशनानि च । वेदपाठसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवः शतम्
सर्व तीर्थस्नानं, तप, उपवास, हजारो वेदपठणं आणि पृथ्वीची शंभर प्रदक्षिणा—
कृष्णनामजपस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । तेषां लोभा द्भवेत्स्वर्गफलं च सुचिरं नृणाम्
हे सगळं कृष्णनामाच्या जपाच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचू शकत नाही; यामुळे लोकांना फक्त स्वर्गाचं फळ, तेही फार काळासाठी, मिळतं.
स्वर्कादवश्यं पुंसश्च जपकर्तुर्हरेः पदम् । के जले सर्वदेहेऽपि शयनं यस्य चाऽऽत्मनः
पण स्वर्गातून माणसाला नक्कीच खाली यावं लागतं; मात्र जो हरिनामाचा जप करतो, तो त्या परमधामाला पोचतो—जो पाण्यावर आणि सर्व जीवांत, अगदी त्यांच्या आत्म्यातही, वास करतो.
वदन्ति वैदिकाः सर्वे तं देवं केशवं परम् । कंसश्च पातके विघ्ने रोगे शोके च दानवे
सर्व वेदज्ञ लोक त्यालाच तो परमेश्वर केशव म्हणतात; आणि कंस, पाप, अडथळा, आजार, दु:ख आणि राक्षसांमध्ये—
तेषामरिर्निहन्ता च स कंसारिः प्रकीर्तितः । रुद्ररूपेण संहर्ता विश्वानामपि नित्यशः
त्यांचा शत्रू मारणारा तोच कंसारि म्हणून ओळखला जातो; रुद्ररूपानं तो सर्व विश्वांचा नित्य संहार करणारा आहे.
भक्तानां पातकानां च हरिस्तेन प्रकीर्तितः । मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृतिरीश्वरी
तो भक्तांच्या आणि पाप्यांच्या पापांचा हरण करणारा म्हणून हरि म्हणून ओळखला जातो; आणि जी माया ब्रह्मस्वरूप, आदिशक्ती, ईश्वरी आहे—
नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी । महालक्ष्मीस्वरूपा च वेदमाता सरस्वती राधा वसुंधरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः
ती नारायणी म्हणून प्रसिद्ध आहे, विष्णुमाया, सनातन; तीच महालक्ष्मी, वेदांची माता सरस्वती, राधा, पृथ्वी आणि गंगा; आणि त्यांचा स्वामी म्हणजे माधव.