कृत्वा त्रिकालस्नानं च निर्मले यमुनाजले । कृत्वाऽष्टदलपद्मं च स्निग्धेन चन्दनेन च
तीन वेळा निर्मळ यमुनाजळेत स्नान करून, सुगंधी चंदनाने आठ पाकळ्यांचे कमळ तयार कर.
ध्यानेन गर्गदत्तेन शुद्धेन मनसा सति । संपूज्य परमानन्दं सानन्दं व्रज तत्पदम्
गर्गाने दिलेल्या ध्यानाने, शुद्ध मनाने, परमानंदाचे पूजन कर; आनंदाने त्या परमपदाला पोहोच.
कृत्वा निकृन्तनं कर्म पिदृभिः शतकैः सह । वैष्णवेन सहाऽऽलापं कुरुष्व सततं सति
शेकडो पिढ्यांसह निकृंतन विधी करून, नेहमी वैष्णवांशी संवाद साध, हे श्रद्धावान.
वरं हुतवहज्वालां भक्तो वाञ्छति पञ्जरम् । वरं च कण्टके वासं वरं च विष्भक्षणम्
भक्ताला अग्नीच्या ज्वाळा, पिंजरा, काट्यात राहणे किंवा विष खाणे हेही चालेल—
हरिभक्तिविहीनानां न सङ्गं नाशकारणम् । स्वयं नष्टो भक्तिहीनो बृद्धिणेदं करोति च
हरिभक्ती नसलेल्यांसोबत संग करू नये, त्यांच्यामुळे नाशही होऊ नये; भक्तिरहित स्वतःच नष्ट होतो आणि इतरांचाही नाश करतो.
अङ्कुरो भक्तिवृक्षस्य भक्तसङ्गेन वर्धते । परं हरिकथालापपीयूषासेचनेन च
भक्तिवृक्षाचा अंकुर भक्तांच्या संगतीने वाढतो, आणि विशेषतः हरिकथेच्या अमृतासारख्या संभाषणाने तो फुलतो.
अभक्तालापदीपाग्निज्वालायाः कलयापि च । अङ्कुरः शुष्कतां याति पुनः सेकेन वर्धते
अभक्तांशी बोलण्याच्या अग्नीच्या ज्वाळेचा थोडासा स्पर्शही झाला, तरी अंकुर सुकतो; पण पाण्याने तो पुन्हा वाढतो.
तस्मादभक्तसङ्गं च सावधानः परित्यज । यथा दृष्ट्वा कालसर्पं नरो भीत्वा पलायते
म्हणून, अभक्तांचा संग अत्यंत काळजीपूर्वक टाळा, जसा मनुष्य काळसर्प पाहून घाबरून पळतो.
यशोदे च प्रयत्नेन स्वात्मनः पुत्रमीश्वरम् । राम नारायणनन्त मुकुन्द मधुसूदन
यशोदा, प्रयत्नपूर्वक आपल्या पुत्ररूप असलेल्या ईश्वराची—राम, नारायण, अनंत, मुकुंद, मधुसूदन—ही नावे जपा.
कृष्ण केशव कंसारे हरे वैकुण्ठ वामन । इत्येकादश नामानि पठेद्वा पाठयेदिति
कृष्ण, केशव, कंसाचा शत्रू, हरि, वैकुंठ, वामन—ही अकरा नावे म्हणावीत किंवा म्हणायला लावावीत.
जन्मकोटिसहस्राणां पातकादेव मुच्यते । राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः
यामुळे कोटी कोटी जन्मांची पापेही नष्ट होतात; 'रा' हा शब्द सर्वत्र आहे आणि 'म' हाही ईश्वराचे नाव आहे.
विश्वानामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः । रमते रमया सार्वं तेन रामं विदुर्बुधा
जो सर्व विश्वाचा ईश्वर आहे, त्याला 'राम' म्हणतात; तो स्वतः रमतो आणि सर्वांना आनंद देतो, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला 'राम' म्हणतात.
रमाया रमणस्थानं रामं रामविदो विदुः । राश्चेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचकः
रामाच्या मार्गाची ओळख असणारे जाणतात की राम हा रमाचा प्रिय आहे. 'रा' हा लक्ष्मीचा शब्द आहे आणि 'म' हा ईश्वराचा अर्थ दर्शवतो.
लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिणः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानां स्मरणे यत्फलं लभेत्
ज्ञानी लोक लक्ष्मीपती रामालाच अंतिम ध्येय मानतात. हजार दिव्य नावांचे स्मरण केल्याने जो फल मिळतो, तोच फल मिळतो.
तत्फलं लभते नूनं रामोच्चारणमात्रतः । सारूप्यमुक्तिवचनो सारेति च विदुर्बुधाः
खरं सांगायचं तर, फक्त 'राम' हे नाव उच्चारल्यानेच तेच फल मिळतं. 'सा' म्हणजे सादृश्य आणि मुक्ती, असं विद्वान लोक सांगतात.
यो देवोऽप्ययनं तस्य स च नारायणः स्मृतः । नाराश्च कृतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्मृतम्
ज्याचं निवासस्थान सर्वोच्च आहे, तोच देव नारायण म्हणून ओळखला जातो. 'नार' म्हणजे पाप केलेले लोक आणि 'अयन' म्हणजे गमन किंवा पोहोचणं.
यतो हि गमनं तेषां सोऽयं नारायणः स्मृतः । सकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान्कल्मशतत्रयम्
कारण तोच त्यांचा अंतिम ध्येय आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात. 'नारायण' हे नाव एकदाच उच्चारलं तरी माणूस तीन प्रकारच्या पापांतून मुक्त होतो.
गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातो भवति निश्चितम् । नारं च मोक्षणं पुण्यमयनं ज्ञानमीप्सितम्
गंगा आणि इतर सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखं पुण्य मिळतं. 'नार' म्हणजे मोक्ष, 'अयन' म्हणजे पुण्य, आणि ज्ञान हेच इच्छित आहे.
तयोर्ज्ञानं भवेद्यस्मात्सोऽयं नारायणः प्रभुः । नास्त्यन्तो यस्य वेदेषु पुराणेषु चतुर्षु च
या दोन्हींपासून ज्ञान मिळतं, म्हणून तोच नारायण प्रभू आहे. ज्याचा शेवट वेदांत किंवा चारही पुराणांत सापडत नाही.
शास्त्रेष्वन्येषु योगेषु तेनानन्तं विदुर्बुधाः । मुकुमध्ययमानं च निर्वाणं मोक्षवाचकम्
इतर शास्त्रांत आणि योगांतही विद्वान त्याला अनंत समजतात. 'मुकु' म्हणजे मोक्ष, 'मध्य' म्हणजे एकरूपता आणि 'निर्वाण' म्हणजे मुक्ती.
* तद्ददाति च यो देवो मुकुंदस्तेन कीर्तितः । मुकुं भक्तिरसप्रेमवचनं वेदसंमतम्
जो देव हे सर्व देतो, त्याला मुकुंद असं म्हणतात. 'मुकु' हा भक्तिरस आणि प्रेमाचा शब्द आहे, वेदांनी मान्य केलेला.
** यस्तं ददाति भक्तेभ्यो मुकंदस्तेन कीर्तितः । सूदनं मधुदैत्यस्य यस्मात्स मधुसूदनः
जो भक्तांना हे देतो, त्याला मुकुंद असं म्हणतात. मदु नावाच्या दैत्याचा वध केल्यामुळे तो मधुसूदन म्हणून ओळखला जातो.
इति सन्तो वदन्तीशं वेदे भिन्नार्थमीप्सितम् । मधु क्लीबं च माध्वीके कृतकर्मशुभाशुभे
म्हणून संत वेदांत प्रभूचे वेगवेगळे अर्थ सांगतात. 'मधु' म्हणजे दुर्बल, मादक किंवा चांगले-वाईट कर्म.
भक्तानां कर्मणां चैव सूदनं मधुसूदनः । परिणामाशुभं कर्मं भ्रान्तानां मधुरं मधु
भक्तांच्या कर्मांचा नाश करणारा म्हणून तो मधुसूदन आहे. भ्रमित लोकांसाठी 'मधु' म्हणजे गोड, पण त्यांच्या कर्माचा शेवट अशुभ असतो.
करोति सूदनं यो हि स एव मधुसूदनः । कृषिरुत्कृष्टवचनो णश्च सद्भक्तिवाचकः
जो हे सर्व नष्ट करतो, तोच मधुसूदन आहे. 'कृष्' म्हणजे श्रेष्ठ, आणि 'ण' म्हणजे खरी भक्ती.
अश्चापि दातृवचनः कृष्णं तेन विदुर्बुधाः । कृषिश्च परमानन्दे णश्च तद्दास्यकर्मणि
आणि 'ण' म्हणजे दाता, म्हणून विद्वान त्याला कृष्ण म्हणतात. 'कृषि' म्हणजे परमआनंद, आणि 'ण' म्हणजे त्याची सेवा.
तयोर्दाता च यो देवस्तेन कृष्णः प्रकीर्तितः । कोटिजन्मार्जिते पापे कृषिःक्लेशे च वर्तते
जो हे दोन्ही देतो, त्याला कृष्ण म्हणतात. 'कृषि' म्हणजे कोट्यवधी जन्मांत साठवलेला क्लेश.
भक्तानां णश्च निर्वाणे तेन कृष्णः प्रकीर्तितः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानां त्रिरावृत्त्या चयत्फलम्
आणि 'ण' म्हणजे भक्तांसाठी मुक्ती, म्हणून त्याला कृष्ण म्हणतात. हजार दिव्य नावं तीनदा म्हटल्याने जो फल मिळतो,
एकावृत्त्या तु कृष्णस्य तत्फलं लभते नरः । कृष्णनाम्नः परं नाम न भूतं न भविष्यति
फक्त एकदाच कृष्णाचं नाव घेतल्यानेच तेच फल मिळतं. कृष्णाच्या नावापेक्षा श्रेष्ठ असं नाव कधीच नव्हतं आणि कधीच होणार नाही.
सर्वेभ्यश्च परं नाम कृष्णेति वैदिका विदुः । कृष्ण कृष्णोति हे गोपि यस्तं स्मरति नित्यशः
सर्व नावांमध्ये कृष्ण हेच श्रेष्ठ नाव आहे, असं वेदज्ञ लोक म्हणतात. जो 'कृष्ण, कृष्ण' असं नेहमी आठवतो, हे गोपी,