एवं भुक्त्वा धनं लब्ध्वा ययुः सर्वे गृहं मुदा । मङ्गलं कारयामास वसुदेवस्य वल्लभा
असे सर्वांनी जेवून आणि धन मिळवून आनंदाने आपापल्या घरी गेले; वसुदेवाच्या प्रिय पत्नीनं मंगलकार्य केले.
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo रुक्मिण्यु- द्वाहो नाम नवाधिकशततमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणातील श्रीकृष्ण जन्मखंडातील नारदकथित रुक्मिणी विवाह नावाचा एकशे नववा अध्याय संपला.
अथ दशाधिकशततमोऽध्यायः नारायण उवाच आगतेषु गतेष्वेवं साङ्गे मङ्गलकर्मणि । नन्दो यशोदया सार्ध पुत्राभ्याशं समाययौ
आता एकशे दहावा अध्याय. नारायण म्हणाले: सर्व मंगलकार्य पूर्ण झाल्यावर, नंद यशोदेबरोबर आपल्या मुलांकडे गेला.
यशोदोवाच ज्ञानं च भवता दत्तं पित्रे नन्दाय माधव । मां चापि मातरं वत्स कृपां कुरु कृपानिधे
यशोदा म्हणाली: माधव, तू आपल्या वडिलांना, नंदाला ज्ञान दिलेस; दयाळू, आता मला, तुझ्या आईला, कृपा कर.
मामुद्धर महाभाग धरोद्धारणकारण । भवाब्धितरणे भीमौ भीतां च पतितामपि
महाभागा, पृथ्वीचे उद्धार करणारा, या भीषण संसारसागरात पडलेली आणि घाबरलेली मला उचल.
मायामयी सा प्रकृतिर्भवाब्धितरणे तरिः । त्वमेव कर्णधारश्च भक्तोत्तीर्णे कृपामय
माया रूपी प्रकृती हा संसारसागर पार करण्यासाठी नौका आहे; भक्तांना पार नेणारा तूच खरा करुणावंत कर्णधार आहेस.
यशोदावचनं श्रुत्वा जहास पुरुषोत्तमः । उवाच मातरं भक्त्या ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः
यशोदेचे बोल ऐकून पुरुषोत्तम हसला आणि ज्ञानींचा गुरु, गुरूंचा गुरु, भक्तीने आपल्या आईला बोलला.
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं योगात्मकं मातर्ज्ञानं च विषयात्मकम् । ज्ञानं भक्त्यात्मकं श्रेष्ठं मद्दास्यकारणं शुभम्
श्रीभगवान म्हणाले: आई, योगरूप ज्ञान आणि विषयरूप ज्ञान यात भक्तिरूप ज्ञान श्रेष्ठ आहे, कारण ते माझी सेवा घडवते आणि शुभ आहे.
ज्ञानं पञ्चविधं प्रोक्तं सर्ववेदेषु संमतम् । भक्त्यात्मकं सर्वपरं तेषां च लक्षणं शृणु
ज्ञान पाच प्रकारचं आहे, असं सर्व वेदांनी मान्य केलंय. त्यात भक्तीमय ज्ञान सगळ्यात श्रेष्ठ आहे. आता त्यांच्या लक्षणांबद्दल ऐक.
क्षुत्पिपासादिकानां च खण्डनं स्वान्तशोधनम् । नाडीनां शोधनं चैव चक्राणामपि भेदनम्
भूक, तहान आणि अशा गोष्टींचं नाहीसं होणं, मनाची शुद्धी, नाड्यांचं शुद्धीकरण आणि चक्रांचं उघडणं—
शक्तिकुण्डलिनीयुक्तमीश्वरं चिन्तयेत्ततः । इन्द्रियाणां च दमनं लौभादीनां च वर्जनम्
त्यांनंतर शक्तिकुंडलिनीने युक्त अशा ईश्वराचं ध्यान करावं. इंद्रियांवर ताबा ठेवावा आणि लोभ वगैरे दोष सोडावेत.
मूलाधारं स्वधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम् । विशुद्धं च तथा ज्ञाख्यं चक्रषट्कं प्रकीर्तितम्
मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध आणि ज्ञान असं हे सहा चक्र प्रसिद्ध आहेत.
नारीणामपि दुर्बोधं मुर्खाणां च विशेषतः । ज्ञानं योगात्मकं साध्वि सिद्धानां साध्यमीप्सितम्
योगमूलक ज्ञान स्त्रियांना आणि अज्ञ लोकांना समजायला फार कठीण असतं; पण साधू आणि सिद्ध लोक ते मिळवतात आणि त्याची इच्छा करतात.
जन्तूनामपि सर्वेषां ज्ञानं स्वविषये तथा । सन्तः सर्वे विजानन्ति स्वेच्छया च मदीयया
सर्व जीवांना त्यांच्या त्यांच्या क्षेत्रात ज्ञान असतं; संत लोक हे सगळं माझ्या इच्छेने आणि स्वतःच्या इच्छेने जाणतात.
सिद्ध्यात्मकं च सिद्धानां नियुक्तं सर्वकर्मसु । चतुस्त्रिंशत्सु सिद्धानां साधनं बोधनं तथा
सिद्ध लोकांसाठी ज्ञान हेच सिद्धीचं स्वरूप आहे, ते सर्व कर्मांमध्ये वापरलं जातं; चवतीस सिद्धांमध्ये तेच साधन आणि जागृती आहे.
ज्ञानं मौक्षात्मकं सिद्धं परं निर्वाणकारणम् । निवृत्तिमार्गमारूढं भक्तस्तत्रैव वाञ्छति
मोक्षदायक ज्ञान पूर्ण झालं की तेच निर्वाणाचं श्रेष्ठ कारण ठरतं; निवृत्तीच्या मार्गावर असलेला भक्त फक्त त्याच ज्ञानाची इच्छा करतो.
भक्त्यात्मकं च यज्ज्ञानं तुभ्यं राधा प्रदास्यति । तस्यां च मानवं भावं त्यक्त्वा ज्ञानं करिष्यति
जे भक्तीमय ज्ञान राधा तुला देईल, ते ती मानवभाव सोडल्यावर तुला मिळेल.
नन्दाय दत्तं यज्ज्ञानं तच्च तुभ्यं प्रदास्यति । गच्छ नन्दव्रजं मातर्नन्देन सह सादरम्
नंदाला जे ज्ञान दिलं होतं, तेच तुलाही मिळेल; आई, नंदासोबत आदराने नंदाच्या व्रजात जा.
इत्युक्त्वा विनयं कृत्वा जगामाभ्यन्तरं हरिः । नन्दो यशोदया सार्धं प्रययौ कदलीवनम्
असं सांगून आणि नम्रता दाखवून हरि आत गेला; नंद आणि यशोदा दोघंही केळीच्या बागेत गेले.
ददर्श राधां तत्रैव निद्रितां त्यक्तभूषणम् । दधानां शुक्लवस्त्रं च निराहारां कृशोदरीम्
तिथे त्यांना राधा दिसली, झोपलेली, दागिने काढून ठेवलेली, पांढऱ्या वस्त्रात, उपवास करणारी आणि कंबर बारीक झालेली.
पङ्कस्थे पङ्कजदले सजले चन्दनार्चिते । शयानां शुष्कितौष्ठीं च साश्रुनेत्रां च मूर्च्छिताम्
चिखलातल्या कमळाच्या पानावर, पाण्यात, चंदन लावलेली, सुकलेले ओठ, डोळ्यात अश्रू, बेशुद्ध पडलेली.
ध्यायमानां पदाम्भोजं कृष्णस्य परमात्मनः । बाह्यज्ञानपरित्यक्तां तन्नि विष्टैकमानसाम्
कृष्णाच्या परमात्म्याच्या कमळपदांचा ध्यान करत, बाह्य ज्ञान सोडून, मन पूर्णपणे त्याच्यात गुंतलेलं.
पश्यन्तीं सस्मितं कान्तं पश्यन्तीं तन्मुखाम्बुजम् । हसन्तीं च रुदन्तीं च स्वप्ने कान्तसमीपतः
स्वप्नात प्रियकराजवळ असल्यासारखी, त्याच्या कमळासारख्या मुखाकडे पाहत, हसत आणि रडत, आणि त्याचा मंद हास्य पाहत.
सखीभिः परितः शश्वत्सेवितां श्चेतचामरैः । दिवानिशं रक्षितां च गोपीभिः शतकोटिभिः
सखींकडून नेहमी चामरांनी सेवा मिळणारी, दिवस-रात्र शंभर कोटी गोपींनी राखली जाणारी.
सावधानपराभिश्च वेत्रहस्ताभिरीश्वरीम् । सप्तद्वारेषु युक्ताभिः परितः प्राङ्गणेषु च
सावध आणि दक्ष अशा, हातात काठी असलेल्या, सातही दरवाजांवर आणि अंगणात सर्वत्र उभ्या असलेल्या सखींकडून रक्षण मिळणारी.
तां दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्य सभार्यो नन्द एव च । ननाम परया भक्त्या दण्डवत्प्रणिपत्य च
ती राधा पाहून, नंद आणि त्यांची पत्नी आश्चर्यचकित झाले; त्यांनी अत्यंत भक्तीने दंडवत घालून नमस्कार केला.
निद्रां त्याक्त्वा च सहसा बुबुधे सेश्वरेच्छया । क्षणेन चेतनां प्राप विषयज्ञानवर्चिताम्
ईश्वराच्या इच्छेने तिने झोप अचानक सोडली आणि जागी झाली; क्षणातच तिला ज्ञान आणि इंद्रियांची जाणीव प्राप्त झाली.
पुरतो दंपती दृष्ट्वा पप्रच्छ सादरं सती । उवाच मधुरं चैवं तत्रैव सखिसंसदि
समोर असलेले दांपत्य पाहून सतीने आदराने विचारले; तिने तिथेच सख्या मैत्रिणींच्या उपस्थितीत गोड बोलली.
राधिकोवाच कस्त्वं चात्र समायातो ब्रूहि वा किं प्रयोजनम् । न च मे विषयज्ञानं न जानामि नरं पशुम्
राधिकेने विचारले: तू कोण आहेस, इथे कशासाठी आली आहेस? मला या जगातील काहीच माहिती नाही, माणूस किंवा प्राणी हेही ओळखत नाही.
किं जलं वा स्थलं किंवा नक्तं तिनं श्रुणु । स्त्रियं पुमांसं क्लीबं वा नाहं जानामि भेदाकम्
पाणी म्हणजे काय, जमीन म्हणजे काय, रात्र किंवा दिवस हे काय आहे? ऐक, मला स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक यातील फरकही माहीत नाही.