जन्ममृत्युजराव्याधिहरं सर्वहरं परम् । कालस्य तरणोपायं भजनं परमात्मनः
परमात्म्याची भक्ती ही काळाचा अडथळा ओलांडण्याचा उपाय आहे; ती जन्म, मृत्यू, म्हातारपण, आजार आणि सर्व दुःखांचा नाश करते.
आनन्दनन्दनस्यैव परिपूर्णतमस्य च । शृणु कालगतिं वत्स मदीयज्ञानगोचराम्
आनंदनंदन आणि पूर्णत्वाने भरलेल्या त्या परमात्म्याच्या ज्ञानाच्या मर्यादेत येणारा काळाचा प्रवास मी तुला सांगतो, हे बाळ, ऐक.
नराणां च पितॄणां च सुराणां चापि ब्रह्मणः । नागानां राक्षसादीनां तत्परेषां च पुत्रक
हे मुला, मी आता मनुष्य, पितर, देव, ब्रह्मा, नाग, राक्षस आणि त्याहीपलीकडील लोकांचे नशीब तुला सांगतो.
कथयामि निगूढार्थं सावधानं निशामय । सर्वस्माच्च परं स्थानं सर्वाधारो महान्विराट्
मी तुला एक गूढ अर्थ सांगतो, काळजीपूर्वक ऐक. सर्वांचा आधार असलेला आणि सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असा महान विराट हेच अंतिम स्थान आहे.
यस्य लोमसु विश्वानि चासंख्यानि च तानि च । सर्वस्माच्च परं सूक्ष्मं परमाणुं निशामय
ज्याच्या केसांमध्ये असंख्य विश्वे आहेत, आणि जो सर्वांपेक्षा सूक्ष्म, अगदी अत्यंत लहान असा परमाणू आहे, तो जाणून घे.
कालारम्भात्मकं सर्वमनूरं परमीप्सितम् । चरमः सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुतः सदा
सर्व इच्छित वस्तू अगदी लहान, काळाच्या आरंभापासून असलेल्या आणि अनेक, कायम स्वतंत्र असलेल्या अंतिम तत्त्वांपासून बनलेल्या आहेत.
परमाणुः स विज्ञेयो नृपामैक्यभ्रमो यतः । परमाणुद्वयेनाणुस्त्रसरेणुस्तु ते त्रयः
तो परमाणू समजावा, कारण त्यातूनच राजांना एकतेचा भ्रम उत्पन्न होतो. दोन परमाणू मिळून एक अणू होतो, आणि तीन अणू मिळून त्रसरेणू तयार होतो.
त्रसरेणुत्रिकेणापि त्रुटिरुक्ता मनीषिभिः । वेधस्त्रुटिशतेनैव त्रिवेधेन लवस्तथा
तीन त्रसरेणू मिळून एक त्रुटी होते, असे ज्ञानी लोक सांगतात; शंभर त्रुटी मिळून एक वेध होतो, आणि तीन वेध मिळून एक लव बनतो.
त्रिलवेन निमेषश्च त्रि निमेषेण च क्षणः । काष्ठा पञ्चक्षणेनैव लघुश्च दशकाष्ठया
तीन लव मिळून एक निमिष होतो, तीन निमिष मिळून एक क्षण होतो; पाच क्षणांनी एक काष्ठा होते, आणि दहा काष्ठांनी एक लघु बनतो.
लघुपञ्चदशं दण्डस्तत्प्रमाणं निशामय । द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः
पंधरा लघु मिळून एक दंड होतो—हे माप लक्षात ठेव. बारा-सव्वा बारा पल वजन, आणि चार बाय चार अंगुळ असेही माप आहे.
स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् । दण्डद्वये मुहूर्तः स्यात्वष्टिदण्डात्मिका तिथिः
सुवर्णमाष्याला छिद्र पाडून, त्यात एक प्रस्थ पाणी भरले की ते माप होते; दोन दंड म्हणजे एक मुहूर्त, आणि आठ दंड म्हणजे एक तिथी.
तदष्टभागः प्रहरः प्रमाणं च निरूपणम् । चतुर्भिः प्रहरै रात्रिश्चतुर्भिर्दिनमुच्यते
त्याच्या आठव्या भागाला प्रहर म्हणतात, हेच मोजण्याचे प्रमाण आहे; चार प्रहर म्हणजे रात्र, आणि चार प्रहर म्हणजे दिवस.
तिथिपञ्चदशेनैव पक्षमानं प्रकीर्तितम् । पक्षद्वयेन मासः स्याच्छुक्लकृष्णाभिधेन च
पंधरा तिथी म्हणजे एक पक्ष, असे मोजले जाते; दोन पक्ष मिळून एक महिना होतो, ज्याला शुक्ल आणि कृष्ण असे म्हणतात.
ऋतुर्मासद्वयेनैव तत्षट्केनैव वत्सरः । वसन्तग्रीष्मवर्षाश्च शरद्धेमन्तशीतकाः
दोन महिने म्हणजे एक ऋतु, आणि असे सहा ऋतु मिळून एक वर्ष होते; वसंत, ग्रिष्म, वर्षा, शरद, हेमंत आणि शिशिर हे ऋतु आहेत.
वर्षाः पञ्चविधा ज्ञेयाः कालविद्भिर्निरूपिताः । संवत्सरः प्रवत्सर इलावत्सर एव च
काळाचे जाणकार पाच प्रकारची वर्षे सांगतात: संवत्सर, प्रवत्सर, इलावस्तर आणि इतर.
अनुवत्सरो वत्सरोऽयमिति कालविदो विदुः । अब्दो द्विषट्कमासैश्च तन्नाम शुणु चोद्धव
काळ जाणणारे त्यांना अनुर्वर्ष, वर्ष असे म्हणतात; दोन अधिक महिन्यांसह जे वर्ष असते, त्याचे नाव मी सांगतो, हे उद्धव, ऐक.
वैशाखो ज्येष्ठ आषाढः श्रावणो भाद्र एव च । आश्विनः कार्तिको मार्गः पौषो माघस्तु फाल्गुनः
वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ आणि फाल्गुन हे मास आहेत.
सैत्रस्तु चरमो ज्ञेयो वर्षशेषी निरूपितः । वसन्तश्चैत्रवैशाखमासयुग्मेन कीर्तितः
चैत्र हा शेवटचा महिना म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे वर्षातील उरलेले महिने सांगितले. वसंत ऋतू चैत्र आणि वैशाख या दोन महिन्यांचा काळ मानला जातो.
ज्येष्ठावाढद्वयेनैव ग्रीष्मस्तु परिकीर्तितः । वर्षा श्रावणभद्रे च ह्याश्विने कार्तिके शरत्
ज्येष्ठ आणि दोन आषाढ हे ग्रीष्म ऋतूचे महिने आहेत; श्रावण आणि भाद्रपद हे वर्षा ऋतूचे, तर आश्विन आणि कार्तिक हे शरद ऋतूचे महिने आहेत.
मार्गे पौषे च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुने । अब्दस्तु चायनै द्वे वै चोत्तरे दक्षिणायने
मार्गशीर्ष आणि पौष हे हेमंत ऋतूचे, माघ आणि फाल्गुन हे शिशिर ऋतूचे महिने आहेत. वर्ष दोन भागांत विभागले जाते—उत्तरायण आणि दक्षिणायन.
माघादिषड्विनिर्मितमुत्तरायणमीप्सितम् । श्रावणादिमासषट्कं दक्षिणायनमेव च
माघपासून आषाढपर्यंतचे सहा महिने उत्तरायण मानले जातात; श्रावणपासून पुढील सहा महिने दक्षिणायन मानले जातात.
माघादाषाढपर्यन्तं दिनं वृद्धं क्रमेण वै । नक्तं वृद्धं श्रावणश्च पौषपर्यन्तमेव च
माघपासून आषाढपर्यंत दिवस हळूहळू वाढतात; श्रावणपासून पौषपर्यंत रात्री हळूहळू वाढतात.
प्रतिपत्पूर्णिमान्तश्च शुक्लपक्षः प्रकीर्तितः । पूर्णिमायाः प्रतिपदश्चामावास्यान्त एव च
प्रतिपदेला सुरू होऊन पौर्णिमेला संपणारा काळ शुक्ल पक्ष म्हणून ओळखला जातो; पौर्णिमेनंतरची प्रतिपदा अमावस्येपर्यंतचा काळ कृष्ण पक्ष मानला जातो.
कृष्णपक्षस्तु विज्ञेयो वेदविद्भिर्निरूपितः । द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा
कृष्ण पक्ष वेदज्ञांनी निश्चित केला आहे; त्यात द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी आणि पंचमी हे दिवस येतात.
षष्ठी च सप्तमी चैव ह्यष्टमी नवमी तथा । दशम्येकादशी चापि द्वादशी च त्रयोदशी
षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी आणि त्रयोदशी हे दिवसही त्यात येतात.
चतुर्दशी कुहूर्यावद्दिनं तु गणनं स्मृतम् । अश्विनी भरणी चापि कृत्तिका रोहिणी तथा
चतुर्दशी, जिला 'कुहू' म्हणतात, ही गणनेची शेवटची तिथी आहे; अश्विनी, भरणी, कृत्तिका आणि रोहिणी ही नक्षत्रे आहेत.
मृगशिरस्त्थाऽऽर्द्रा च नक्षत्रे द्वे पुनर्वसू । पुष्याश्लेषे मघा चैव पूर्वा चोत्तरफाल्गुनी
मृगशीर्ष आणि आर्द्रा ही दोन नक्षत्रे, पुनर्वसू, पुष्य, आश्लेषा, मघा आणि पूर्वा-उत्तर फाल्गुनी ही नक्षत्रे आहेत.
हस्तचित्रे तथा स्वाती विशाखा चानुराधिका । ज्येष्ठा मूलं तथा ज्ञेया पूर्वाषाढोत्तरा तथा
हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा ही नक्षत्रे आहेत.
श्रवणाभिजिती चैव धनिष्ठा च प्रकीर्तिता । ततः शतभिषा ज्ञेय पूर्वाभाद्रपदा तथा
श्रवण, अभिजित आणि धनिष्ठा ही नावे सांगितली आहेत; त्यानंतर शतभिषा आणि पूर्वाभाद्रपदा ही नक्षत्रे आहेत.
तथोत्तरा तु विज्ञेया रेवती चरमा स्मृता । अष्टाविंशति नक्षत्रं कलत्रं शशिनस्तथा
नंतर उत्तराभाद्रपदा ओळखली जाते; रेवती ही शेवटची मानली जाते. एकूण अठ्ठावीस नक्षत्रे आहेत, जी चंद्राच्या पत्नी मानल्या जातात.