सत्यमुक्तं च सत्यस्य यत्तदेव यथोचितम् । धत्ते भारावतरणे पृथिव्याश्च मनोहरम्
जे काही सांगितलं ते खरंच आहे, आणि सत्याला जे योग्य आहे तेच तो पृथ्वीचं रक्षण करण्यासाठी धारण करतो, आणि ते पाहताना मन मोहून जातं.
सुखमाह्लादकं रम्यं भक्तानुग्रहविग्रहम् । किमनिर्वचनीयं च रूपं जनमनोहरम्
त्याचं रूप आनंददायी, सुखकारक, सुंदर आणि भक्तांना कृपा देणारं आहे; ते वर्णन करता येणार नाही असं आहे आणि सर्वांच्या मनाला भुरळ घालणारं आहे.
कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाम शुभाक्षयम् । यत्पादपद्ममधुरं मधु मन्दाकिनीजलम्
त्याचं सौंदर्य कोट्यवधी कामदेवांपेक्षा अधिक आहे, तो लीलेचा खजिना आणि अखंड शुभ आहे; त्याची पादपद्मं मधासारखी गोड आणि गंगाजलासारखी शुद्ध आहेत.
दध्रे शिरसि भक्त्या च सर्वेशः शंकरः परः । शश्वत्करोति वैरागी तीर्थकीर्तेश्च कीर्तनम्
परमेश्वर शंकराने भक्तीभावाने ती गोड पादपद्मं आपल्या डोक्यावर ठेवली; तो नेहमीच विरक्त असून, तीर्थांची कीर्ती गात राहतो.
क्षणं नृत्यति भक्त्या च पञ्चवक्त्रेण गायति । आहारं भूषणं वस्त्रं परित्यज्य दिगम्बरः
तो क्षणभर भक्तीने नाचतो, पाच तोंडांनी गातो, आणि अन्न, दागिने, वस्त्र सोडून दिशांना वस्त्र मानतो.
ब्रह्म ज्योतिः स्वरूपं च ध्यात्वा शुभ्रं सुनिर्मलम् । ब्रह्मा च तपसा जन्म नयत्येव हि सेवया
ब्रह्मा तेजस्वी, स्वच्छ आणि निर्मळ ब्रह्मस्वरूपाचं ध्यान करतो; तप आणि सेवा करून तो जन्म प्राप्त करतो.
सुशीलोवाच निर्मञ्छनार्हं न भवेत्तस्य कामशतं शतम् । चन्द्रोऽशिवनीकुमारो वा रुपेषु केन गण्यते
सुशील म्हणाली: त्याच्यासाठी शंभर हजार इच्छा सुद्धा स्वच्छ करण्यासारख्या नाहीत; मग चंद्र, शिवाचा मुलगा किंवा दुसरा कुणी त्याच्या रूपाशी तुलना करू शकेल का?
असंख्येषु च विश्वेषु ब्रह्मविष्णुशिवादयः । मुनयो मनवः सिद्धा भक्ताः सन्तश्च संततम्
असंख्य विश्वांमध्ये ब्रह्मा, विष्णु, शिव, ऋषी, मनू, सिद्ध, भक्त आणि सत्पुरुष नेहमी त्याचं ध्यान करतात.
ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं निर्गुणस्याऽऽत्मनश्च वै । वेदाः स्तोतुं न शक्ताश्च यमीशं च सरस्वती
ते निर्गुण आणि आत्मस्वरूप असलेल्या त्याच्या पादपद्मांचं ध्यान करतात; वेद आणि सरस्वती सुद्धा त्या परमेश्वराचं स्तवन करू शकत नाहीत.
जडीभूता च भीता च स्तवनेन क्षमाण्येतु । सहस्रवक्त्रः स्तवने कम्पितश्च निरन्तरम्
सरस्वती स्तुती करताना गोंधळून आणि घाबरून जाते, ती समर्थ होत नाही; हजार तोंडांचा शेष सुद्धा त्याच्या स्तवनात नेहमी थरथरतो.
वेदानां जनको ब्रह्मा स्तोत्रेण तस्य हीश्वरः । तं सत्यं नित्यमीशं च माधवी परिनिन्दति
वेदांचा जनक ब्रह्मा सुद्धा त्याची स्तुती करू शकत नाही; तरीही माधवी त्या सत्य, शाश्वत परमेश्वरात दोष काढते.
अपवित्रा सभा भूता गोपीनां जीवनं वृथा । तासु पुण्यवती शोकः प्रणश्यति न संशयः
गोपींची सभा अपवित्र होते आणि त्यांचं जीवन व्यर्थ ठरतं; पण त्यांच्यात पुण्यवती असली, तर तिचा शोक नक्कीच नाहीसा होतो—यात शंका नाही.
रत्नमालोवच दधार वामहस्तेन शैलं गोवर्धनं हरिः) । ततः किं तद्दशः शौर्य जगतां जनकस्य च
रत्नमाला म्हणाली: हरिने डाव्या हाताने गोवर्धन पर्वत उचलला; मग त्याचं आणि या जगाचा जनक असलेल्या त्याचं शौर्य काय सांगावं?
शैलानां च सहस्रं यो भेतुं शक्तश्च दैत्यराट् । लीलामात्रेण तेषां च लक्षं हन्तु क्षमो हरिः
राक्षसांचा राजा हजार पर्वत फोडू शकतो, पण हरि केवळ लीलेने त्यापेक्षा लाखो पर्वत नष्ट करू शकतो.
यदंशकलया जातः सूकरो विष्णुरीश्वरः । वसुधां दशनाग्रेण चोद्दधार च लीलया
जेव्हा भगवान विष्णू आपल्या अंशाने वराह रूपात प्रकट झाले, तेव्हा त्यांनी सहजपणे आपल्या दाताच्या टोकाने पृथ्वी उचलली.
शैलानां च सहस्राणि यत्र सन्ति महीतले । दैत्याश्च वाऽप्यसंख्याश्च वीराः शूरास्तथैव च
त्या पृथ्वीवर हजारो डोंगर आहेत, आणि असंख्य दैत्य, तसेच अनेक शूर आणि पराक्रमी वीर आहेत.
तेनैव कर्मणा तस्य न शौर्यं न च पौरुषम् । न यशाश्च प्रशंसा वा सखि सर्वात्मनाऽऽत्मना
मित्रा, त्या कृतीने त्यांचे शौर्य, पुरुषार्थ, कीर्ती किंवा स्तुती पूर्णपणे प्रकट झाली नाही.
पारिजातोवाच सप्तद्वीपा च वसुधा सशैलवनसागरा । काञ्चनीभूमिसहिता सर्वाधारा मनोहरा
पारिजात म्हणाली — सात द्वीपांनी युक्त, डोंगर, वन आणि समुद्रांनी भरलेली, सोन्याच्या भूमीसह, सर्वांचे आधार असलेली आणि मन मोहून टाकणारी ही पृथ्वी—
सप्त स्वर्गाश्च विविधा ब्रह्मलोकावधि प्रिये । विचित्राः सुन्दराश्चैव पातालानां च सप्त च
सात विविध आणि सुंदर स्वर्गलोक, ब्रह्मलोकापर्यंत, आणि सात अद्भुत व रम्य पाताळलोक—
एतैः परिमितं विश्वं ब्रह्माण्डं ब्रह्मणा कृतम् । महद्विष्णोर्लोमकूपे तदेवं चाणुवत्स्थितम्
या सर्वांनी मिळून ब्रह्मदेवाने विश्व, म्हणजेच ब्रह्मांड, निश्चित केले; हे सर्व महान विष्णूच्या एका रोमकूपात अगदी लहान कणासारखे आहे.
तस्य यावन्ति लोमानि तानि विश्वानि सन्ति च । स एव षोडशांशश्च कृष्णस्य परमात्मनः
त्यांच्या शरीरावर जितकी केस आहेत, तितकी विश्वे आहेत; आणि तो देखील श्रीकृष्ण परमात्म्याचा फक्त सोळावा भाग आहे.
तस्यैव किं यशः शौर्चं महिमानमनूपमम् । घस्मरी गोपकन्या च किं वा जानाति माधवी
त्यांची कीर्ती, शौर्य किंवा अद्वितीय महिमा काय सांगावी? घस्मरी गवळण किंवा माधवी यांना त्याचे खरे स्वरूप काय कळणार?
माधव्युवाच मया यदुक्तं न ज्ञात्वा मूढा जल्पन्ति गोपिकाः । उद्धव शुणु मे वाक्यं यन्मया कथितं शुभम्
माधवी म्हणाली — मी काय बोलले हे न समजता, मूर्ख गोपिका काहीतरी बोलतात; उद्धवा, मी जे शुभ बोलले ते तू ऐक.
स्वेच्छया सगुणो विष्णुः स्वेच्छया निर्गुणोभवेत् । भुवो भारावतरणे गोपवेषः शिशुर्विभुः
भगवान विष्णू आपल्या इच्छेने गुणांनी युक्त होतात, आणि आपल्या इच्छेने निर्गुण होतात; पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी त्यांनी गवळ्याच्या मुलाचे रूप घेतले.
यदि वेदाः पुराणानि सिद्धाः सन्तश्च संततम् । ब्रह्मेशशेषभक्ताश्च न जानन्ति यमीश्वरम्
जर वेद, पुराणे, सिद्ध, संत आणि ब्रह्मा, शंकर, शेष यांचे भक्तसुद्धा त्या परमेश्वराला ओळखू शकत नाहीत—
तं किं जानामि मूढाऽहं घस्मरी गोपकन्यका । तथाऽपि मद्वचः सत्यं श्रूयतां वत्स तत्क्षणम्
तर मग मी, एक मूर्ख, खाण्याची हौशी गवळण, त्यांना कसे ओळखू शकते? तरीही, माझे खरे बोल तू थोडा वेळ ऐक.
किमनिर्वचनीयं च रूपं शौर्यं यशो बलम् । वीर्यं वेषं च सिद्धिं चाप्यन्यो वा यो गुणो हरेः
हरिचे रूप, शौर्य, कीर्ती, बळ, पराक्रम, वेष, सिद्धी किंवा इतर कोणताही गुण कोण वर्णन करू शकेल?
स्वेच्छामयस्य तस्यैव सगुणस्य च सांप्रतम् । किमनिर्वचनीयं च वर्तते तद्विशेषणम्
जो आपल्या इच्छेने गुणांनी युक्त झाला आहे, त्याच्यातील हे अवर्णनीय गुण कोण सांगू शकेल?
निर्गुणस्य च विष्णोश्च वेहहीनस्य स्वात्मनः । वर्तते च किमाख्येयं तस्य रूपादिकं च किम्
आणि जो विष्णू निर्गुण, निराकार आणि स्वतःमध्येच स्थित आहे, त्याच्या रूपादी गुणांचे काय वर्णन करता येईल?
मां निन्दति महामूढा न बुद्धा वचनं मम । एषा जानाति किं मूढा तं सत्यं प्रकृतेः परम्
ती मोठी मूर्ख मला निंदा करते आणि माझे बोल ऐकत नाही; अशा अज्ञानात असलेली ती प्रकृतीच्या पलीकडील सत्य कसे जाणणार?