भारते पुण्यभूमौ च सर्वेषामीप्सिते वरे । लभेत्पतिं हरिं कान्तं तपसा प्रकृतेः परम्
भारतात, या पुण्यभूमीत, सर्वांना हवी असलेली गोष्ट म्हणजे, तपाने हरीस पती आणि प्रियकर म्हणून मिळवता येतो, जो निसर्गापलीकडचा आहे.
तथाऽपि प्रदहेद्गात्रं कामबाणेन सांप्रतम् । अस्याः शत्रुः कथं चन्द्रो मधुर्वा मधुमाधवौ
तरीही, सध्या कामबाणाने शरीर जळतंय; मग चंद्र कसा शत्रू आहे, आणि मधु-माधव कसे गोड आहेत?
शंकरेण प्रदग्धोऽभूत्पुनरेव स मन्मथः । चन्द्रं भक्षतु राहुश्च पुनश्चोद्वमनं तथा
शंकराने मदनाला जाळलं, तरी तो पुन्हा आला; राहू चंद्राला गिळतो आणि पुन्हा सोडून देतो.
मधुश्च मित्रशोकेन प्राणांस्त्यक्त्वा ययौयमम् । सुधासिन्धुश्च चेन्दुर्यो विषसिन्धुश्च मां प्रति
मधू मित्रशोकाने प्राण सोडून यमाकडे गेला; माझ्यासाठी अमृताचा समुद्र म्हणजे चंद्र, आणि विषाचा समुद्रसुद्धा.
सुवेषः स्याज्ज्वलद्वह्निश्चन्दनं तद् घृताहुतिः । संततं प्रदहेद्गात्रं सुगन्धिश्च समीरणः
सुंदर पोशाख म्हणजे जळणारी आग, चंदन म्हणजे तुपाची आहुती; हे सारं शरीर सतत जळवतं, आणि सुगंधी वारा सुद्धा.
त्यक्ताहारा मम सखी पश्य श्वसिति जीवति । प्रशंसांकुरु कृष्णस्य मुखेन कुरुनन्दन
माझी मैत्रीण अन्न सोडूनही श्वास घेते आणि जगते आहे; कुरुनंदना, तूं कृष्णाची स्तुती तोंडाने कर.
तन्नामस्मृतिमात्रेण तद्गुणश्रवणेन च । तद्वार्तया च शुभया सहसा चेतनं भवेत्
फक्त त्याचं नाव आठवलं, त्याचे गुण ऐकले किंवा त्याच्याबद्दल शुभ गोष्टी बोलल्या, की लगेचच मनाला जागृती येते.
शशिकलोवाच त्वं किं माधवि जानासि कृष्णमात्मानमीश्वरम् । यं तं ब्रह्मादयो देवा वेदाश्चत्वार एव च
शशिकला म्हणाली: माधवी, तुला खरंच कृष्ण म्हणजे स्वतः परमेश्वर आहे हे माहीत आहे का? ज्याला ब्रह्मा आणि इतर देव, तसेच चारही वेद समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
ध्यायन्ति संतसं सन्तः पादपद्मं सुरेप्सितम् । पद्मा सरस्वती दुर्गा सोऽनन्तोऽपि महेश्वरः
सत्पुरुष नेहमी त्याच्या पादपद्मांचे ध्यान करतात, जे देवांना देखील हवेत; लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, अनंत आणि महेश्वर सुद्धा त्याचं ध्यान करतात.
यं न जानन्ति सिद्धेन्द्र मुनीन्द्रां मनवस्तथा । सर्वात्मनः कुतो रूपं निर्गुणस्य कुतो गुणाः
सिद्ध, ऋषींचे इंद्र, आणि मनू सुद्धा त्याला ओळखू शकत नाहीत; मग सर्वांच्या अंतर्यामी असलेल्या निर्गुणाचं रूप किंवा गुण कोण ओळखू शकेल?
सत्यमुक्तं च सत्यस्य यत्तदेव यथोचितम् । धत्ते भारावतरणे पृथिव्याश्च मनोहरम्
जे काही सांगितलं ते खरंच आहे, आणि सत्याला जे योग्य आहे तेच तो पृथ्वीचं रक्षण करण्यासाठी धारण करतो, आणि ते पाहताना मन मोहून जातं.
सुखमाह्लादकं रम्यं भक्तानुग्रहविग्रहम् । किमनिर्वचनीयं च रूपं जनमनोहरम्
त्याचं रूप आनंददायी, सुखकारक, सुंदर आणि भक्तांना कृपा देणारं आहे; ते वर्णन करता येणार नाही असं आहे आणि सर्वांच्या मनाला भुरळ घालणारं आहे.
कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाम शुभाक्षयम् । यत्पादपद्ममधुरं मधु मन्दाकिनीजलम्
त्याचं सौंदर्य कोट्यवधी कामदेवांपेक्षा अधिक आहे, तो लीलेचा खजिना आणि अखंड शुभ आहे; त्याची पादपद्मं मधासारखी गोड आणि गंगाजलासारखी शुद्ध आहेत.
दध्रे शिरसि भक्त्या च सर्वेशः शंकरः परः । शश्वत्करोति वैरागी तीर्थकीर्तेश्च कीर्तनम्
परमेश्वर शंकराने भक्तीभावाने ती गोड पादपद्मं आपल्या डोक्यावर ठेवली; तो नेहमीच विरक्त असून, तीर्थांची कीर्ती गात राहतो.
क्षणं नृत्यति भक्त्या च पञ्चवक्त्रेण गायति । आहारं भूषणं वस्त्रं परित्यज्य दिगम्बरः
तो क्षणभर भक्तीने नाचतो, पाच तोंडांनी गातो, आणि अन्न, दागिने, वस्त्र सोडून दिशांना वस्त्र मानतो.
ब्रह्म ज्योतिः स्वरूपं च ध्यात्वा शुभ्रं सुनिर्मलम् । ब्रह्मा च तपसा जन्म नयत्येव हि सेवया
ब्रह्मा तेजस्वी, स्वच्छ आणि निर्मळ ब्रह्मस्वरूपाचं ध्यान करतो; तप आणि सेवा करून तो जन्म प्राप्त करतो.
सुशीलोवाच निर्मञ्छनार्हं न भवेत्तस्य कामशतं शतम् । चन्द्रोऽशिवनीकुमारो वा रुपेषु केन गण्यते
सुशील म्हणाली: त्याच्यासाठी शंभर हजार इच्छा सुद्धा स्वच्छ करण्यासारख्या नाहीत; मग चंद्र, शिवाचा मुलगा किंवा दुसरा कुणी त्याच्या रूपाशी तुलना करू शकेल का?
असंख्येषु च विश्वेषु ब्रह्मविष्णुशिवादयः । मुनयो मनवः सिद्धा भक्ताः सन्तश्च संततम्
असंख्य विश्वांमध्ये ब्रह्मा, विष्णु, शिव, ऋषी, मनू, सिद्ध, भक्त आणि सत्पुरुष नेहमी त्याचं ध्यान करतात.
ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं निर्गुणस्याऽऽत्मनश्च वै । वेदाः स्तोतुं न शक्ताश्च यमीशं च सरस्वती
ते निर्गुण आणि आत्मस्वरूप असलेल्या त्याच्या पादपद्मांचं ध्यान करतात; वेद आणि सरस्वती सुद्धा त्या परमेश्वराचं स्तवन करू शकत नाहीत.
जडीभूता च भीता च स्तवनेन क्षमाण्येतु । सहस्रवक्त्रः स्तवने कम्पितश्च निरन्तरम्
सरस्वती स्तुती करताना गोंधळून आणि घाबरून जाते, ती समर्थ होत नाही; हजार तोंडांचा शेष सुद्धा त्याच्या स्तवनात नेहमी थरथरतो.
वेदानां जनको ब्रह्मा स्तोत्रेण तस्य हीश्वरः । तं सत्यं नित्यमीशं च माधवी परिनिन्दति
वेदांचा जनक ब्रह्मा सुद्धा त्याची स्तुती करू शकत नाही; तरीही माधवी त्या सत्य, शाश्वत परमेश्वरात दोष काढते.
अपवित्रा सभा भूता गोपीनां जीवनं वृथा । तासु पुण्यवती शोकः प्रणश्यति न संशयः
गोपींची सभा अपवित्र होते आणि त्यांचं जीवन व्यर्थ ठरतं; पण त्यांच्यात पुण्यवती असली, तर तिचा शोक नक्कीच नाहीसा होतो—यात शंका नाही.
रत्नमालोवच दधार वामहस्तेन शैलं गोवर्धनं हरिः) । ततः किं तद्दशः शौर्य जगतां जनकस्य च
रत्नमाला म्हणाली: हरिने डाव्या हाताने गोवर्धन पर्वत उचलला; मग त्याचं आणि या जगाचा जनक असलेल्या त्याचं शौर्य काय सांगावं?
शैलानां च सहस्रं यो भेतुं शक्तश्च दैत्यराट् । लीलामात्रेण तेषां च लक्षं हन्तु क्षमो हरिः
राक्षसांचा राजा हजार पर्वत फोडू शकतो, पण हरि केवळ लीलेने त्यापेक्षा लाखो पर्वत नष्ट करू शकतो.
यदंशकलया जातः सूकरो विष्णुरीश्वरः । वसुधां दशनाग्रेण चोद्दधार च लीलया
जेव्हा भगवान विष्णू आपल्या अंशाने वराह रूपात प्रकट झाले, तेव्हा त्यांनी सहजपणे आपल्या दाताच्या टोकाने पृथ्वी उचलली.
शैलानां च सहस्राणि यत्र सन्ति महीतले । दैत्याश्च वाऽप्यसंख्याश्च वीराः शूरास्तथैव च
त्या पृथ्वीवर हजारो डोंगर आहेत, आणि असंख्य दैत्य, तसेच अनेक शूर आणि पराक्रमी वीर आहेत.
तेनैव कर्मणा तस्य न शौर्यं न च पौरुषम् । न यशाश्च प्रशंसा वा सखि सर्वात्मनाऽऽत्मना
मित्रा, त्या कृतीने त्यांचे शौर्य, पुरुषार्थ, कीर्ती किंवा स्तुती पूर्णपणे प्रकट झाली नाही.
पारिजातोवाच सप्तद्वीपा च वसुधा सशैलवनसागरा । काञ्चनीभूमिसहिता सर्वाधारा मनोहरा
पारिजात म्हणाली — सात द्वीपांनी युक्त, डोंगर, वन आणि समुद्रांनी भरलेली, सोन्याच्या भूमीसह, सर्वांचे आधार असलेली आणि मन मोहून टाकणारी ही पृथ्वी—
सप्त स्वर्गाश्च विविधा ब्रह्मलोकावधि प्रिये । विचित्राः सुन्दराश्चैव पातालानां च सप्त च
सात विविध आणि सुंदर स्वर्गलोक, ब्रह्मलोकापर्यंत, आणि सात अद्भुत व रम्य पाताळलोक—
एतैः परिमितं विश्वं ब्रह्माण्डं ब्रह्मणा कृतम् । महद्विष्णोर्लोमकूपे तदेवं चाणुवत्स्थितम्
या सर्वांनी मिळून ब्रह्मदेवाने विश्व, म्हणजेच ब्रह्मांड, निश्चित केले; हे सर्व महान विष्णूच्या एका रोमकूपात अगदी लहान कणासारखे आहे.