शत्रुर्धनापहारी च प्राणहर्ता ततः परः । कटुवक्ता दुःखदाता शत्रूणां लक्षणं श्रृणु
जो धन चोरतो, प्राण घेतो, कठोर बोलतो आणि दुःख देतो, तो शत्रू असतो. शत्रूंची ही चिन्हं ऐक.
स्वकुलात्त्वां बहिष्कृत्य विसृज्य शोकसागरे । गृहीत्वा चेतनं प्राणान्निष्ठुरो दारुणो गतः
तुला आपल्या घरातून हाकलून देऊन, दुःखाच्या समुद्रात सोडून, तुझं भान आणि प्राण घेऊन तो कठोरपणे आणि निर्दयपणे निघून गेला.
किं किं स्मरसिमूढे हि त्यज शोकं सुदारुणम् । आत्मानं रक्ष यत्नेन कः प्रियः स्वात्मनः परः
अगं, काय आठवत बसली आहेस? हा भयंकर शोक सोडून दे. स्वतःचं रक्षण स्वतः कर, कारण स्वतःपेक्षा प्रिय दुसरा कोण आहे?
पद्मावत्युवाच भवता कथितं पूर्णं यमुनाजलसंनिधौ । अरसस्य रतिर्दूरं नारीणां न सुखं प्रिये
पद्मावती म्हणाली: तु यमुनाजळासमोर सर्व काही सांगितलंस. पण बायांना जे गोड नाही त्यात आनंद मिळत नाही, आणि सुखही सापडत नाही, प्रिय.
विद्युज्ज्वारा जले रेखा खलानां प्रीतिरेव च । न नीतिर्तीतिशास्त्रेषु सुविश्वासः खलेषु च
पाण्यातली विजेची रेषा आणि वाईट लोकांची मैत्री, दोन्ही क्षणभंगुर असतात. वाईट लोकांवर आणि आचारधर्माच्या ग्रंथांवर विश्वास ठेवता येत नाही.
यदा त्वं यमुनाकूले मुखं वीक्ष्य हरेरहो । सस्मितं सकटाक्षं च पुनः कृत्वाऽस्य गोपनम्
जेव्हा तू यमुनाकाठी हरिचं हसतमुख आणि कटाक्ष पाहिलंस आणि मग ते पुन्हा लपवलंस,
पुनः पुनस्त्वं संवीक्ष्य त्वया त्यक्तं च चेतनम् । गृहं त्यक्त्वा गुरुभयं सखीनां वचनं शुभम्
पुन्हा पुन्हा पाहून, तुझं भान हरपलं; घर सोडलंस, मोठ्यांची भीती बाळगली, आणि मैत्रिणींच्या चांगल्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केलंस.
संततं ध्यायसे कृष्णं नाऽऽहारं जीवनं तथा। क्व कृष्णो मथुरायां च क्वापि त्वं कदलीवने
तू सतत कृष्णाचा ध्यान करतेस, अन्न आणि जीवनाची पर्वा करत नाहीस; कृष्ण मथुरेत आहे, आणि तू केळीच्या बागेत आहेस.
त्वं यदि त्यजसि प्राणान्नाऽऽविर्भवति सोऽधुना । काले द्रक्ष्यसि स्वात्मानं यदि रक्षसि सुन्दरि
तू जर प्राण सोडलेस, तर तो आता दिसणार नाही; पण सुंदरिये, तू स्वतःचं रक्षण केलंस, तर वेळ आल्यावर स्वतःला पाहशील.
चन्द्रमुख्युवाच प्राक्तनेन शुभं सर्वं सुखं च विभवश्चिरम् । दुःखं शोको प्राक्तनेन विपत्संपच्च सांप्रतम्
चंद्रमुखी म्हणाली: पूर्वजन्मीच्या कर्मामुळे सर्व सुख, समृद्धी आणि चांगुलपणा टिकतो; आणि पूर्वीच्या कर्मामुळेच सध्याचं दुःख आणि विपत्ती येते.
भारते पुण्यभूमौ च सर्वेषामीप्सिते वरे । लभेत्पतिं हरिं कान्तं तपसा प्रकृतेः परम्
भारतात, या पुण्यभूमीत, सर्वांना हवी असलेली गोष्ट म्हणजे, तपाने हरीस पती आणि प्रियकर म्हणून मिळवता येतो, जो निसर्गापलीकडचा आहे.
तथाऽपि प्रदहेद्गात्रं कामबाणेन सांप्रतम् । अस्याः शत्रुः कथं चन्द्रो मधुर्वा मधुमाधवौ
तरीही, सध्या कामबाणाने शरीर जळतंय; मग चंद्र कसा शत्रू आहे, आणि मधु-माधव कसे गोड आहेत?
शंकरेण प्रदग्धोऽभूत्पुनरेव स मन्मथः । चन्द्रं भक्षतु राहुश्च पुनश्चोद्वमनं तथा
शंकराने मदनाला जाळलं, तरी तो पुन्हा आला; राहू चंद्राला गिळतो आणि पुन्हा सोडून देतो.
मधुश्च मित्रशोकेन प्राणांस्त्यक्त्वा ययौयमम् । सुधासिन्धुश्च चेन्दुर्यो विषसिन्धुश्च मां प्रति
मधू मित्रशोकाने प्राण सोडून यमाकडे गेला; माझ्यासाठी अमृताचा समुद्र म्हणजे चंद्र, आणि विषाचा समुद्रसुद्धा.
सुवेषः स्याज्ज्वलद्वह्निश्चन्दनं तद् घृताहुतिः । संततं प्रदहेद्गात्रं सुगन्धिश्च समीरणः
सुंदर पोशाख म्हणजे जळणारी आग, चंदन म्हणजे तुपाची आहुती; हे सारं शरीर सतत जळवतं, आणि सुगंधी वारा सुद्धा.
त्यक्ताहारा मम सखी पश्य श्वसिति जीवति । प्रशंसांकुरु कृष्णस्य मुखेन कुरुनन्दन
माझी मैत्रीण अन्न सोडूनही श्वास घेते आणि जगते आहे; कुरुनंदना, तूं कृष्णाची स्तुती तोंडाने कर.
तन्नामस्मृतिमात्रेण तद्गुणश्रवणेन च । तद्वार्तया च शुभया सहसा चेतनं भवेत्
फक्त त्याचं नाव आठवलं, त्याचे गुण ऐकले किंवा त्याच्याबद्दल शुभ गोष्टी बोलल्या, की लगेचच मनाला जागृती येते.
शशिकलोवाच त्वं किं माधवि जानासि कृष्णमात्मानमीश्वरम् । यं तं ब्रह्मादयो देवा वेदाश्चत्वार एव च
शशिकला म्हणाली: माधवी, तुला खरंच कृष्ण म्हणजे स्वतः परमेश्वर आहे हे माहीत आहे का? ज्याला ब्रह्मा आणि इतर देव, तसेच चारही वेद समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
ध्यायन्ति संतसं सन्तः पादपद्मं सुरेप्सितम् । पद्मा सरस्वती दुर्गा सोऽनन्तोऽपि महेश्वरः
सत्पुरुष नेहमी त्याच्या पादपद्मांचे ध्यान करतात, जे देवांना देखील हवेत; लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, अनंत आणि महेश्वर सुद्धा त्याचं ध्यान करतात.
यं न जानन्ति सिद्धेन्द्र मुनीन्द्रां मनवस्तथा । सर्वात्मनः कुतो रूपं निर्गुणस्य कुतो गुणाः
सिद्ध, ऋषींचे इंद्र, आणि मनू सुद्धा त्याला ओळखू शकत नाहीत; मग सर्वांच्या अंतर्यामी असलेल्या निर्गुणाचं रूप किंवा गुण कोण ओळखू शकेल?
सत्यमुक्तं च सत्यस्य यत्तदेव यथोचितम् । धत्ते भारावतरणे पृथिव्याश्च मनोहरम्
जे काही सांगितलं ते खरंच आहे, आणि सत्याला जे योग्य आहे तेच तो पृथ्वीचं रक्षण करण्यासाठी धारण करतो, आणि ते पाहताना मन मोहून जातं.
सुखमाह्लादकं रम्यं भक्तानुग्रहविग्रहम् । किमनिर्वचनीयं च रूपं जनमनोहरम्
त्याचं रूप आनंददायी, सुखकारक, सुंदर आणि भक्तांना कृपा देणारं आहे; ते वर्णन करता येणार नाही असं आहे आणि सर्वांच्या मनाला भुरळ घालणारं आहे.
कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाम शुभाक्षयम् । यत्पादपद्ममधुरं मधु मन्दाकिनीजलम्
त्याचं सौंदर्य कोट्यवधी कामदेवांपेक्षा अधिक आहे, तो लीलेचा खजिना आणि अखंड शुभ आहे; त्याची पादपद्मं मधासारखी गोड आणि गंगाजलासारखी शुद्ध आहेत.
दध्रे शिरसि भक्त्या च सर्वेशः शंकरः परः । शश्वत्करोति वैरागी तीर्थकीर्तेश्च कीर्तनम्
परमेश्वर शंकराने भक्तीभावाने ती गोड पादपद्मं आपल्या डोक्यावर ठेवली; तो नेहमीच विरक्त असून, तीर्थांची कीर्ती गात राहतो.
क्षणं नृत्यति भक्त्या च पञ्चवक्त्रेण गायति । आहारं भूषणं वस्त्रं परित्यज्य दिगम्बरः
तो क्षणभर भक्तीने नाचतो, पाच तोंडांनी गातो, आणि अन्न, दागिने, वस्त्र सोडून दिशांना वस्त्र मानतो.
ब्रह्म ज्योतिः स्वरूपं च ध्यात्वा शुभ्रं सुनिर्मलम् । ब्रह्मा च तपसा जन्म नयत्येव हि सेवया
ब्रह्मा तेजस्वी, स्वच्छ आणि निर्मळ ब्रह्मस्वरूपाचं ध्यान करतो; तप आणि सेवा करून तो जन्म प्राप्त करतो.
सुशीलोवाच निर्मञ्छनार्हं न भवेत्तस्य कामशतं शतम् । चन्द्रोऽशिवनीकुमारो वा रुपेषु केन गण्यते
सुशील म्हणाली: त्याच्यासाठी शंभर हजार इच्छा सुद्धा स्वच्छ करण्यासारख्या नाहीत; मग चंद्र, शिवाचा मुलगा किंवा दुसरा कुणी त्याच्या रूपाशी तुलना करू शकेल का?
असंख्येषु च विश्वेषु ब्रह्मविष्णुशिवादयः । मुनयो मनवः सिद्धा भक्ताः सन्तश्च संततम्
असंख्य विश्वांमध्ये ब्रह्मा, विष्णु, शिव, ऋषी, मनू, सिद्ध, भक्त आणि सत्पुरुष नेहमी त्याचं ध्यान करतात.
ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं निर्गुणस्याऽऽत्मनश्च वै । वेदाः स्तोतुं न शक्ताश्च यमीशं च सरस्वती
ते निर्गुण आणि आत्मस्वरूप असलेल्या त्याच्या पादपद्मांचं ध्यान करतात; वेद आणि सरस्वती सुद्धा त्या परमेश्वराचं स्तवन करू शकत नाहीत.
जडीभूता च भीता च स्तवनेन क्षमाण्येतु । सहस्रवक्त्रः स्तवने कम्पितश्च निरन्तरम्
सरस्वती स्तुती करताना गोंधळून आणि घाबरून जाते, ती समर्थ होत नाही; हजार तोंडांचा शेष सुद्धा त्याच्या स्तवनात नेहमी थरथरतो.