श्रीखण्डकाननं रम्यं स्वच्छं चन्द्रसरोवरम् । विस्पन्दकं सुरवनं नन्दनं पुष्पभद्रकम्
मनमोहक चंदनाचं जंगल, स्वच्छ चंद्रसर, आनंददायक देवाचं वन, नंदन आणि पुष्पभद्रक—
भद्रकं हरिणां सार्धं न यास्यामि पुनः पुनः । क्व सा रम्या विकसिता माधवे माधवीलता
भद्रक, हरणांसोबत—मी तिथं पुन्हा पुन्हा जाणार नाही; त्या वसंतात फुललेल्या सुंदर माधवीलतेचं काय?
क्व गता माधवी रात्रिः क्व मधुः क्वापि माधवः । इस्येवमुक्त्वा सा राधा ध्यात्वा कृष्णपदाम्बुजम्
ती माधवी रात्र कुठे गेली? मध कुठे आहे? माधव कुठे आहे? असं म्हणत, राधा कृष्णाच्या कमलासारख्या पायांचं ध्यान करू लागली.
अथ चतुर्नवतितमोऽध्यायः नारायण उवाच उद्धवो विस्मयं प्राप्य भयं च विपुलं मुने । चेतनं कारयामास तामुवाच मृतामिव
नारायण म्हणाले: उद्धवाला मोठा आश्चर्य आणि भीती वाटली, म्हणून त्याने तिचं भान परत आणलं आणि ती जणू मरण पावली असावी, असं वाटत असतानाही तिला बोलायला लावलं.
तद्भक्तिं समभिज्ञाय स्वात्मानं भक्तसंख्यकम् । तुच्छं मेने जगत्सर्वं दृष्ट्वा भाग्यवतीं सतीम्
तिची भक्ती ओळखून, आपणही भक्तांमध्ये गणला जातो हे समजून, त्याने साऱ्या जगाला क्षुल्लक मानलं आणि तिला फार भाग्यवती व सती म्हणून पाहिलं.
उद्धव उवाच चेतनं कुरु कल्याणि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते । त्वमेद प्राक्तनं सर्वं कृष्णं द्रक्ष्यसि सांप्रतम्
उद्धव म्हणाला: भानावर ये, कल्याणी, जगाची जननी, तुला नमस्कार! जे काही आधी घडलं ते आता संपलं; तू लवकरच कृष्णाला पाहशील.
त्वत्तो विश्वं पवित्रं च त्वत्पादरजसा मही । सुपवित्रं त्वद्वदनं पुण्यवत्यश्च गोपिकाः
तुझ्यामुळे विश्व शुद्ध होतं, तुझ्या पायांच्या धुळीमुळे पृथ्वी पवित्र होते; तुझं मुख अत्यंत निर्मळ आहे, आणि गोपीकाही तुझ्यामुळे पुण्यवती आहेत.
लोकास्त्वामेव गायन्ति संगीतैर्मङ्गलस्तवैः । त्वत्सुकीर्तिं च देवाश्च सनकाद्याश्च संततम्
सर्व लोक मंगल गीतांनी आणि स्तोत्रांनी तुझं गुणगान करतात; देव आणि सनकादी मुनी तुझ्या कीर्तीचं नेहमीच गायन करतात.
कृतपापहरां पुण्यां तीर्थपूजां च निर्मलाम् । हरिभक्तिप्रदां भद्रां सर्वविघ्नदिनाशिनीम्
तू पापांचा नाश करणारी, पुण्यवती, तीर्थासमान पवित्र, हरिभक्ती देणारी, मंगलमय आणि सर्व विघ्नांचा नाश करणारी आहेस.
त्वमेव राधा त्वं कृष्णस्त्वं पुमान्प्रकृतिः परा । राधामाधवयोर्भेदो न पुराणे श्रुतौ तथा
तूच राधा, तूच कृष्ण, तूच सर्वोच्च पुरुष आणि श्रेष्ठ प्रकृती आहेस; पुराणे आणि वेदांमध्ये राधा आणि माधव यांच्यात काहीही फरक नाही.
राधिकां मूर्च्छितां दृष्ट्वा पश्चात्कृत्वा तमुद्ववम् । उवाच माधवी गोपी राधायाः पुरतः स्थिता
राधिकेला बेशुद्ध पाहून, माधवीने विचार करून, राधेसमोर उभी राहून तिला बोलू लागली.
माधव्युवाच किं वा चोरस्य कृष्णस्य रूपं वा वेषमुत्तमम् । किं सुखं विभवं किं वा गौरवं चाप्यनुत्तमम्
माधवी म्हणाली: कृष्णाचं चौर्य, त्याचं रूप, की त्याचं सुंदर वेश—काय आहे ते? त्याचं सुख, त्याची श्रीमंती, की त्याचं अनुपम ऐश्वर्य—काय आहे ते?
किं वा तद्वीर्यमैश्वर्यं शौर्य वा दुरतिक्रमम् । किं वा सिद्धं प्रसिद्धं वा किं वा तुल्यं गुणोत्तमम्
त्याचं सामर्थ्य, त्याचं प्रभुत्व, की त्याचं अजिंक्य शौर्य—काय आहे ते? त्याच्याबद्दल काय प्रसिद्ध आहे, काय विशेष आहे, किंवा त्याच्यासारखा सर्वोत्तम गुण कोणाचा आहे?
इतो वा कुत आयातः पुनरेव कुतो गतः । बालको गोपवेषश्च नहि राजात्मजः पुमान्
तो इथं कुठून आला, आणि पुन्हा कुठे गेला? तो गवळ्याचा मुलगा, राजपुत्र नाही, पुरुषही नाही.
त्वं किं स्मरसि कल्याणि गोपालं नन्दनन्दनम् । आत्मानं रक्षयत्नेन कः प्रियः स्वात्मनः परः
कल्याणी, तू नंदाचा आनंद गवळा का आठवतेस? स्वतःची काळजी घे, कारण स्वतःपेक्षा प्रिय दुसरा कोण असतो?
धिक्त्वां राधेऽतिनिर्लज्जां तवैव जीवनं वृथा । जगतो युवतीनां च करोषि सुयशःक्षयम्
राधे, तुला लाज नाही का? तुझं आयुष्य व्यर्थ गेलं; तू जगातल्या सगळ्या स्त्रियांचं नाव खराब करतेस.
नारीणां गोपनं कार्य सुव्यक्ते स्वयशःक्षयम् । यत्नेन चक्षुषो वाऽर्हं सखि संचरणं कृरु
स्त्रीने आपली कीर्ती जपली पाहिजे; उघडपणे वागल्याने स्वतःचं नाव खराब होतं. सखी, डोळ्यांवर नियंत्रण ठेवायला हवं.
अन्तरे पतिभावं च संगोप्य भावनं कुरु । न वै जातिश्च शत्रूणां मित्राणां च सुरेश्वरि
मनात पतीविषयीचं प्रेम लपवून ठेव, भावना गुप्त ठेव. शत्रू आणि मित्र यांच्यात जन्माचा फरक नसतो, हे लक्षात ठेव, सुरेश्वरी.
शत्रुः कार्यवशेनैव मित्रं च कर्मणा भवेत् । स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज्ञः कार्यध्वंसेन मूर्खता
शत्रूही काही वेळेला कामासाठी मित्र होतो, आणि कर्मामुळे मैत्री होते. पण शहाणा माणूस आपलं काम पुढे नेतो, आणि मूर्ख माणूस आपलं काम बिघडवतो.
कः कस्य वल्लभो राधे कः कस्याप्रिय एव च । कार्यं च समयं ज्ञात्वा सन्तः कुर्वन्ति संततम्
राधे, कोण कुणाचा प्रिय आहे, आणि कोण कुणाला अप्रिय आहे, हे कोणाला माहीत? पण शहाणे लोक वेळ आणि काम ओळखून नेहमी योग्य ते करतात.
शत्रुर्धनापहारी च प्राणहर्ता ततः परः । कटुवक्ता दुःखदाता शत्रूणां लक्षणं श्रृणु
जो धन चोरतो, प्राण घेतो, कठोर बोलतो आणि दुःख देतो, तो शत्रू असतो. शत्रूंची ही चिन्हं ऐक.
स्वकुलात्त्वां बहिष्कृत्य विसृज्य शोकसागरे । गृहीत्वा चेतनं प्राणान्निष्ठुरो दारुणो गतः
तुला आपल्या घरातून हाकलून देऊन, दुःखाच्या समुद्रात सोडून, तुझं भान आणि प्राण घेऊन तो कठोरपणे आणि निर्दयपणे निघून गेला.
किं किं स्मरसिमूढे हि त्यज शोकं सुदारुणम् । आत्मानं रक्ष यत्नेन कः प्रियः स्वात्मनः परः
अगं, काय आठवत बसली आहेस? हा भयंकर शोक सोडून दे. स्वतःचं रक्षण स्वतः कर, कारण स्वतःपेक्षा प्रिय दुसरा कोण आहे?
पद्मावत्युवाच भवता कथितं पूर्णं यमुनाजलसंनिधौ । अरसस्य रतिर्दूरं नारीणां न सुखं प्रिये
पद्मावती म्हणाली: तु यमुनाजळासमोर सर्व काही सांगितलंस. पण बायांना जे गोड नाही त्यात आनंद मिळत नाही, आणि सुखही सापडत नाही, प्रिय.
विद्युज्ज्वारा जले रेखा खलानां प्रीतिरेव च । न नीतिर्तीतिशास्त्रेषु सुविश्वासः खलेषु च
पाण्यातली विजेची रेषा आणि वाईट लोकांची मैत्री, दोन्ही क्षणभंगुर असतात. वाईट लोकांवर आणि आचारधर्माच्या ग्रंथांवर विश्वास ठेवता येत नाही.
यदा त्वं यमुनाकूले मुखं वीक्ष्य हरेरहो । सस्मितं सकटाक्षं च पुनः कृत्वाऽस्य गोपनम्
जेव्हा तू यमुनाकाठी हरिचं हसतमुख आणि कटाक्ष पाहिलंस आणि मग ते पुन्हा लपवलंस,
पुनः पुनस्त्वं संवीक्ष्य त्वया त्यक्तं च चेतनम् । गृहं त्यक्त्वा गुरुभयं सखीनां वचनं शुभम्
पुन्हा पुन्हा पाहून, तुझं भान हरपलं; घर सोडलंस, मोठ्यांची भीती बाळगली, आणि मैत्रिणींच्या चांगल्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केलंस.
संततं ध्यायसे कृष्णं नाऽऽहारं जीवनं तथा। क्व कृष्णो मथुरायां च क्वापि त्वं कदलीवने
तू सतत कृष्णाचा ध्यान करतेस, अन्न आणि जीवनाची पर्वा करत नाहीस; कृष्ण मथुरेत आहे, आणि तू केळीच्या बागेत आहेस.
त्वं यदि त्यजसि प्राणान्नाऽऽविर्भवति सोऽधुना । काले द्रक्ष्यसि स्वात्मानं यदि रक्षसि सुन्दरि
तू जर प्राण सोडलेस, तर तो आता दिसणार नाही; पण सुंदरिये, तू स्वतःचं रक्षण केलंस, तर वेळ आल्यावर स्वतःला पाहशील.
चन्द्रमुख्युवाच प्राक्तनेन शुभं सर्वं सुखं च विभवश्चिरम् । दुःखं शोको प्राक्तनेन विपत्संपच्च सांप्रतम्
चंद्रमुखी म्हणाली: पूर्वजन्मीच्या कर्मामुळे सर्व सुख, समृद्धी आणि चांगुलपणा टिकतो; आणि पूर्वीच्या कर्मामुळेच सध्याचं दुःख आणि विपत्ती येते.