भवान्धन्योऽस्ति क्षीरोद तेनोक्तो नाहमेव च । धन्या वसुंधरा देवी यत्रैव सप्तसागराः
तू धन्य आहेस, हे क्षीरसागर, असे त्याने सांगितले, पण मी नाही; खरी धन्य वसुंधरा देवी आहे, जिच्यावर सातही समुद्र आहेत.
धन्याऽसि वसुधेत्युक्ता नाहमेवेत्युवाच सा । धन्योऽनन्तो ममाऽऽधारः कृष्णांशो नागराड्विभुः
'तू धन्य आहेस, वसुंधरे,' असे म्हटले, पण तिने उत्तर दिले, 'मी नाही'; माझा आधार असलेला, कृष्णाचा अंश असलेला नागराज अनंत धन्य आहे.
महस्रमूर्ध्ना मध्येऽहं मूर्ध्नि शूर्पे च सर्षपः । धन्योऽसि शेषेत्युक्तोऽयं धन्यो नाहमुवाच वै
महासागराच्या मध्यभागी मी त्याच्या डोक्यावर आहे, जणू सुपातल्या मोहरीसारखी; 'तू धन्य आहेस, शेषा' असे म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
धन्यः कूर्मो ममाऽऽधारो गच्छ तत्रैव वै मुने । धन्योऽसि कूर्मेत्युक्तोऽयं नारं धन्योऽस्मि वै मुने
'कूर्म माझा आधार आहे, तो धन्य आहे; तू तिथे जा, हे मुनी,' असे सांगितले; 'तू धन्य आहेस, कूर्मा' असे म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
वायुना धार्यमाणोऽहं मत्तो धन्यतमश्च सः । धन्योऽसीत्युक्तः पवनो धन्यो नाहमुवाच सः
मी वाऱ्याच्या आधारावर उभा आहे, आणि तो माझ्यापेक्षा अधिक धन्य आहे; 'तू धन्य आहेस' असे वाऱ्याला म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
धन्यश्च भगवान्ब्रह्मा विधाता जगतामपि । धन्योऽसि तत्र धाता च धन्यो नाहमुवाचसः
भगवान ब्रह्मा, जगाचा सृष्टीकर्ता, तो धन्य आहे; 'तू धन्य आहेस' असे सृष्टीकर्त्याला म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
धन्यो महेश्वरो देवो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । सर्वाराध्यः सर्वपूज्यो धर्मरूपः सनातनः
महेश्वर हा धन्य आहे, तो सर्व योग्यांचा गुरु, गुरूंचा गुरु आहे. तो सर्वांचा पूज्य, सर्वांचा मान्य, धर्माचा मूर्तिमंत स्वरूप आणि सनातन आहे.
कालकालश्च संहर्ता स्वयं मृत्युंजयः प्रभुः । धन्योऽसि तत्र शंभुश्च धन्यो नाहमुवाच सः
तो काळाचा ही काळ, सर्वांचा संहार करणारा, स्वतः मृत्यूवर विजय मिळवणारा प्रभू आहे. त्या ठिकाणी, शंभो, तूच धन्य आहेस, मी नाही, असं त्याने म्हटलं.
सर्वादौ पूजनं यस्य ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः । धन्यो गणेश्वरो देवो देवानां प्रवरः परः
ज्याची पूजा सर्वात आधी केली जाते, जो ज्ञानी लोकांचा गुरु आहे, तो गणेश्वर देव धन्य आहे, देवांमध्ये तो श्रेष्ठ आणि सर्वोच्च आहे.
सिद्धेन्द्रेषु मुनीन्द्रेषु देवेन्द्रेषु श्रुतौ श्रुतम् । योगीन्द्रेषु च प्राज्ञेषु न गणेशात्परः पुमान्
सिद्ध, ऋषी, देवांचे स्वामी, वेदांमध्ये ऐकलेले, योगी आणि ज्ञानी यांच्यात गणेशापेक्षा श्रेष्ठ कोणीच नाही.
निम्नगासु यथा गङगा तीर्थेषु पुष्करं यथा । वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः
नद्या जशा गंगेला श्रेष्ठ मानतात, तीर्थांमध्ये पुष्कर श्रेष्ठ आहे, तसाच वेदांनी ठरवलेला धर्म श्रेष्ठ आहे; आणि त्याच्या विरुद्ध जे आहे ते अधर्म आहे.
वेदो नारायणः साक्षाद्वयं पूज्या व्यवस्थया । तस्माच्छास्त्राणि सर्वाणि पुराणानि च सन्ति वै
वेद म्हणजे प्रत्यक्ष नारायण, आपल्याला ठराविक पद्धतीने पूजले पाहिजे; म्हणूनच सर्व शास्त्रे आणि पुराणे अस्तित्वात आहेत.
यस्मान्निरूपितो धर्मश्चेतिहासश्च संहिता । तस्माद्धन्याश्च ते वेदा वदन्त्यत्र मनीषिणाः
ज्यापासून धर्म, इतिहास आणि संहिता ठरवले जातात, म्हणूनच विद्वान लोक म्हणतात की ते वेद धन्य आहेत.
यूयं धन्याश्च मान्याश्चेत्युक्ता वेदा मया ततः । ऊयुस्ते न वयं धन्या यज्ञसंघश्य सांप्रतम्
म्हणून मी वेदांना सांगितले, 'तुम्ही धन्य आहात, मान्य आहात'; ते म्हणाले, 'आम्ही धन्य नाही, सध्याचा यज्ञसंघच धन्य आहे.'
वयं व्यवस्थाकर्तारो यज्ञौघः फलदः स्वयम् । तस्माद्धन्यः स एवापि गच्छ गच्छ महामुने
आम्ही केवळ व्यवस्था करणारे आहोत, यज्ञसंघ स्वतः फळ देतो; म्हणून तोच धन्य आहे—जा, जा, महर्षे.
धन्योऽसि यज्ञसंघोऽसीत्युक्तस्तत्र मया विभो । ऊचुस्ते न वयं धन्या धन्यं कर्म शुभं मुने
मी तिथे म्हटलं, 'तू धन्य आहेस, तू यज्ञसंघ आहेस, प्रभो'; ते म्हणाले, 'आम्ही धन्य नाही, ऋषी, शुभ कर्मच धन्य आहे.'
शुभकर्मासि धन्यं त्वं नाहं धन्यमुवाच तत् । कर्मणां फलदाता यः कर्महेतुश्च सांप्रतम्
'तू शुभ कर्म करणारा आहेस, तूच धन्य आहेस, मी नाही,' असं सांगितलं; सध्या कर्मांना फळ देणारा, कर्माचा हेतू जो आहे तोच.
धातुर्विधाता भगवान्सर्वादिः सर्वकारकः । श्रीकृष्णः परमात्मा च धन्यो मान्यश्चनिश्चितम्
सर्वांचा आदिकारण, सर्वकर्म करणारा, सृष्टीकर्त्याचा ही कर्ता, श्रीकृष्ण, परमात्मा, हा नक्कीच धन्य आणि पूज्य आहे.
धर्मालयं ततो गत्वा न दुष्ट्वा जगदीश्वरम् । मथुरामागतो द्रष्टुं परिपूर्णतम् प्रभुम्
मग धर्मधामात जाऊन, जगाचा ईश्वर दिसला नाही म्हणून, तो परिपूर्ण प्रभूला पाहण्यासाठी मथुरेला गेला.
यज्ञानां तपसां चैव व्रतानां शुभकर्मणाम् । ईश्वरं फलदातारं परमात्मानमेव च
यज्ञ, तप, व्रत आणि शुभ कर्म यांचा ईश्वर, फळ देणारा आणि परमात्मा हाच खरा आहे.
कारणं कारणानां च ब्रह्मादीनां पुरःसरम् । धन्योऽसीति मयोक्तश्च दक्षिणाभिः सहेति च
सर्व कारणांचा कारण, ब्रह्मादिकांमध्ये श्रेष्ठ, मी 'तू धन्य आहेस' असं दक्षिणेसह म्हटलं.
इत्युक्तेन भगवता कथितं सर्वकारणम् । दक्षिणाभिश्च फलदो हतयज्ञो ङ्यदक्षिणाः
असं भगवंताने सांगितलं, सर्व कारणाचं कारण तोच आहे; दक्षिणा दिल्यास फळ मिळतं, पण दक्षिणा नसलेला यज्ञ नष्ट होतो.
दक्षिणा विप्रमुद्दिश्य तत्काले तु न दीयते । एकरात्रे व्यतीते तु तद्दानं द्विगुणं भवेत्
ब्राह्मणासाठी दिली जाणारी दक्षिणा त्या वेळी न दिल्यास, एक रात्र गेल्यावर ती दुप्पट द्यावी लागते.
मासे शतगुणं प्रोक्तं द्विमासे तु सहस्रकम् । संवत्सरे व्यतीते तु स दाता नरकं व्रजेत्
मासभरात ती शंभरपट, दोन महिन्यांत हजारपट द्यावी लागते; वर्षभर गेल्यावर देणारा नरकात जातो.
वर्षाणां च सहस्रं च मूत्रकुण्डे निपत्य च । ततश्चाण़्डालतां याति व्याधियुक्तश्च पातकी
पापी माणूस हजार वर्षे मुताच्या खड्ड्यात पडून राहतो, त्यानंतर तो रोगांनी त्रस्त चांडाळ होतो.
दात्रा न दीयते दानं ग्रहीत्रा चेन्न गृह्यते । उभौ तौ नरकं प्राप्तौ वर्षाणां च सहस्रकम्
दातेने दान दिलं नाही किंवा घेणाऱ्याने ते स्वीकारलं नाही, तर दोघेही हजार वर्षे नरकात जातात.
यजमानश्च चाण्डालो ब्रह्मणस्तत्पुरोहितः । व्याधियुक्तावुभौ तौ च पापिनौ कर्मणः फलात्
यजमान आणि ब्राह्मण पुरोहित, दोघेही आपल्या पापी कर्मामुळे रोगांनी त्रस्त चांडाळ होतात.
सर्वे देवाश्च मुनयो जहसुर्विस्मयं ययुः । विस्मयं च ययौ नन्दस्तत्याज पुत्रभावकम्
सर्व देव आणि ऋषी हसले, त्यांना आश्चर्य वाटलं; नंदालाही आश्चर्य वाटलं आणि त्याने पित्याची भावना सोडली.
रुरोद च सभामध्ये लज्जाहीनः शुचाऽऽकुलः । त्यज मौहमितीत्युक्त्वा बोधयामास पार्वती
तो सभेतच लाज न बाळगता, दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागला; पार्वतीने 'मोह सोड' असं सांगून त्याला समजावलं.
नन्द उवाच अमूल्यरत्नं माणिक्यं यथा कुजन्मनो गृहे । स्थितं तेन च देवेश तथाऽहं वञ्चितः प्रभो
नंद म्हणाला: जसा अमूल्य रत्न किंवा माणिक वाईट माणसाच्या घरी ठेवला तर वाया जातो, तसंच देवा, मलाही फसवलं गेलं.