वासुदेवेति तन्नाम वेदेषु च चतुर्षु च । पुराणेष्वितिहासेषु यात्रादिषु च दृश्यते
वासुदेव हे नाव चारही वेदांत, पुराणांत, इतिहासांत आणि यात्रा इत्यादी ग्रंथांत आढळते.
रक्तवीर्याश्रितो देहः क्व ते वेदे निरूपितः । साक्षिणो मुनयश्चैव धर्मः सर्वत्र एव च
रक्त आणि वीर्याने आधारलेले शरीर वेदांत तुझ्यासाठी कुठे सांगितले आहे? ऋषी साक्षी आहेत आणि धर्म सर्वत्र आहे.
साक्षिणो मम वेदाश्च रविचन्दौ च संप्रतम्
माझे साक्षी वेद आहेत, तसेच सूर्य आणि चंद्रही या क्षणी साक्षी आहेत.
भृगुरुवाच सत्यं वदसि त्वमेव वैष्णवाग्रणीः । स्वागतं कुशलं शश्वत्किंनिमित्तमिहाऽऽगतः
भृगु म्हणाले: तू सत्य बोलतोस; तूच वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तुला स्वागत आहे! नेहमीच तुझे कल्याण होवो. कोणत्या कारणासाठी तू येथे आला आहेस?
सनत्कुमार उवाच श्रूयतां मुनयः सर्वे श्रूयतां कृष्ण सांप्रतम् । अहो येन निमित्तेन चातिशीघ्रमिहाऽऽगतः
सनत्कुमार म्हणाले: सर्व ऋषींनो, ऐका, आणि कृष्णा, तूही आता ऐक; तो इतक्या लवकर कोणत्या कारणासाठी येथे आला आहे, ते जाणून घ्या.
श्रीकृष्ण उवाच भगवन्मर्वधर्मज्ञ किंनिमित्तमिहाऽऽगतः । सर्वं जानासि सर्वज्ञ त्वमेव विदुषां वरः
श्रीकृष्ण म्हणाले: भगवन्, धर्म जाणणाऱ्या, कोणत्या कारणासाठी तू येथे आला आहेस? तू सर्व काही जाणतोस, सर्वज्ञ आहेस, आणि विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
सनत्कुमार उवाच धन्योऽसि भगवञ्छश्वन्मान्योऽसि जगतामपि । सर्वेश्वरेश्वरोऽसि त्वं तत्परो नास्ति विश्वतः
सनत्कुमार म्हणाले: भगवन्, तू धन्य आहेस; जगातले सर्वही तुला नेहमी मान देतात. तू सर्वांचा स्वामी आहेस; या विश्वात तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही.
श्रीकृष्ण उवाच यज्ञानां च व्रतानां च तपस्यानां द्विजेश्वर। सततं फलदाताऽहं दक्षिणाभिः सहेति य
श्रीकृष्ण म्हणाले: द्विजश्रेष्ठा, मी नेहमी यज्ञ, व्रत आणि तप यांच्या फळांचा दाता आहे, आणि दक्षिणेसहही मीच फळ देतो.
इति श्रुत्वा कुमारश्च जवेन प्रययौ वने । मत्वाऽऽश्चर्य च वचनं वारयामास तेऽपितम्
हे ऐकून तो कुमार पटकन जंगलात गेला; वडिलांनी सांगितलेली गोष्ट किती अद्भुत आहे हे लक्षात घेऊन त्याने वडिलांना थांबवले.
ऋषय ऊचुः हे सिद्धेन्द्र महाभाग कुमार करुणामय । का शङ्कितकथा प्रोक्ता भगवत्कृष्णसंनिधौ
ऋषी म्हणाले: हे सिद्धेंद्र, भाग्यवान आणि दयाळू कुमार, भगवंत श्रीकृष्ण यांच्या उपस्थितीत कोणती काळजीची गोष्ट सांगितली गेली?
किं पुत्र दृष्टमाश्चर्य श्रुतं किमपि कुत्रचित् । अतीव कृत्वा विस्तीर्णमस्माकं वक्तुमर्हसि
मुला, तू काय अद्भुत पाहिलेस किंवा कुठे काही ऐकलेस का? कृपया आम्हाला सविस्तर आणि स्पष्ट सांग.
एत स्मिन्न्नतरे ब्रह्मा पार्वत्या सह शंकरः । अनन्तश्चापि धर्मश्च श्रीसूर्यश्च निशाकरः
इथे या सभेत ब्रह्मा, पार्वतीसोबत शंकर, अनंत, धर्म, श्रीसूर्य आणि चंद्र उपस्थित आहेत.
आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पालाद्याश्च देवताः । श्रीकृष्णः सहसोत्थाय संभाध्य चपृथक्पृथकु
आदित्य, वसु, रुद्र, दिक्पाळ आणि इतर देवताही येथे आहेत; श्रीकृष्ण अचानक उठून प्रत्येकाचे वेगळे स्वागत करतात.
मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः । प्रणेसुर्ऋषयः सर्वे शेषं शंभुं विधिं शिवाम्
मधुपर्क वगैरे अर्पण करून त्याने भक्तीने सर्वांची पूजा केली; सर्व ऋषींनी शेष, शंभू, विधी आणि शिव यांना वंदन केले.
परस्परं च संभाषा बभूव द्विजदेवयोः । समुवासाऽऽसने मध्ये कुमारः कनकप्रभः
द्विज आणि देव यांच्यात आपापसात संवाद झाला; सोन्यासारखा तेजस्वी कुमार मधोमध आसनावर बसला.
मया गतश्च गोलोको न दृष्टो राधिकापतिः । ततो गतं च वैकुण्ठं तत्र नास्ति चतुर्भुजः
मी गोलोकात गेलो, पण राधेचे स्वामी तिथे दिसले नाहीत; मग वैकुंठात गेलो, तिथेही चार हातांचा कोणी नव्हता.
ततो गतश्च क्षीरोदस्तत्र नास्ति हरिः स्वयम् । परिश्रान्तो विषण्णश्च स्नातं क्षीरोदधेस्तटे
मग मी क्षीरसागराकडे गेलो, पण तिथे स्वतः हरि नव्हते; थकून आणि निराश होऊन मी क्षीरसागराच्या काठी स्नान केले.
विस्तीर्णवालुकामध्ये कच्छपः शतयोजनः । भीतश्च कम्पितस्तत्र दृष्टो दुःखी च शुष्कितः
विस्तीर्ण वाळूत, शंभर योजनांचा मोठा कासव दिसला, तो घाबरलेला, थरथर कापणारा, दुःखी आणि कोरडा होता.
निःसारितो राघवेण मीनेन च महात्मना । धन्योऽसीति मयोक्तश्च नाहं धन्य उवाच सः
राघव आणि मोठ्या आत्म्याच्या माशाने मला तिथून हाकलले; मी त्याला 'तू धन्य आहेस' असे म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
क्षीरोदः सागरो धन्यो जन्तवो यत्र मद्विधाः । मत्तो महत्तराश्चापि ह्यसंख्याश्च महामुने
क्षीरसागर धन्य आहे, कारण माझ्यासारखी अनेक जीवजंतू तिथे राहतात; माझ्यापेक्षा मोठे आणि असंख्य जीवही तिथे आहेत, हे महर्षे.
भवान्धन्योऽस्ति क्षीरोद तेनोक्तो नाहमेव च । धन्या वसुंधरा देवी यत्रैव सप्तसागराः
तू धन्य आहेस, हे क्षीरसागर, असे त्याने सांगितले, पण मी नाही; खरी धन्य वसुंधरा देवी आहे, जिच्यावर सातही समुद्र आहेत.
धन्याऽसि वसुधेत्युक्ता नाहमेवेत्युवाच सा । धन्योऽनन्तो ममाऽऽधारः कृष्णांशो नागराड्विभुः
'तू धन्य आहेस, वसुंधरे,' असे म्हटले, पण तिने उत्तर दिले, 'मी नाही'; माझा आधार असलेला, कृष्णाचा अंश असलेला नागराज अनंत धन्य आहे.
महस्रमूर्ध्ना मध्येऽहं मूर्ध्नि शूर्पे च सर्षपः । धन्योऽसि शेषेत्युक्तोऽयं धन्यो नाहमुवाच वै
महासागराच्या मध्यभागी मी त्याच्या डोक्यावर आहे, जणू सुपातल्या मोहरीसारखी; 'तू धन्य आहेस, शेषा' असे म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
धन्यः कूर्मो ममाऽऽधारो गच्छ तत्रैव वै मुने । धन्योऽसि कूर्मेत्युक्तोऽयं नारं धन्योऽस्मि वै मुने
'कूर्म माझा आधार आहे, तो धन्य आहे; तू तिथे जा, हे मुनी,' असे सांगितले; 'तू धन्य आहेस, कूर्मा' असे म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
वायुना धार्यमाणोऽहं मत्तो धन्यतमश्च सः । धन्योऽसीत्युक्तः पवनो धन्यो नाहमुवाच सः
मी वाऱ्याच्या आधारावर उभा आहे, आणि तो माझ्यापेक्षा अधिक धन्य आहे; 'तू धन्य आहेस' असे वाऱ्याला म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
धन्यश्च भगवान्ब्रह्मा विधाता जगतामपि । धन्योऽसि तत्र धाता च धन्यो नाहमुवाचसः
भगवान ब्रह्मा, जगाचा सृष्टीकर्ता, तो धन्य आहे; 'तू धन्य आहेस' असे सृष्टीकर्त्याला म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
धन्यो महेश्वरो देवो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । सर्वाराध्यः सर्वपूज्यो धर्मरूपः सनातनः
महेश्वर हा धन्य आहे, तो सर्व योग्यांचा गुरु, गुरूंचा गुरु आहे. तो सर्वांचा पूज्य, सर्वांचा मान्य, धर्माचा मूर्तिमंत स्वरूप आणि सनातन आहे.
कालकालश्च संहर्ता स्वयं मृत्युंजयः प्रभुः । धन्योऽसि तत्र शंभुश्च धन्यो नाहमुवाच सः
तो काळाचा ही काळ, सर्वांचा संहार करणारा, स्वतः मृत्यूवर विजय मिळवणारा प्रभू आहे. त्या ठिकाणी, शंभो, तूच धन्य आहेस, मी नाही, असं त्याने म्हटलं.
सर्वादौ पूजनं यस्य ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः । धन्यो गणेश्वरो देवो देवानां प्रवरः परः
ज्याची पूजा सर्वात आधी केली जाते, जो ज्ञानी लोकांचा गुरु आहे, तो गणेश्वर देव धन्य आहे, देवांमध्ये तो श्रेष्ठ आणि सर्वोच्च आहे.
सिद्धेन्द्रेषु मुनीन्द्रेषु देवेन्द्रेषु श्रुतौ श्रुतम् । योगीन्द्रेषु च प्राज्ञेषु न गणेशात्परः पुमान्
सिद्ध, ऋषी, देवांचे स्वामी, वेदांमध्ये ऐकलेले, योगी आणि ज्ञानी यांच्यात गणेशापेक्षा श्रेष्ठ कोणीच नाही.