निर्गुणास्य निरीहस्य सर्वबीजस्य तेयसा । भारावतरणायैव चाऽऽविर्भूतस्य सांप्रतम्
गुणरहित, निष्क्रिय, सर्व बीजांचा मूळ असलेल्या तेजाच्या सामर्थ्याने, पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठीच ज्यांनी आता प्रकट झाले आहेत—
श्रीकृष्ण उवाच शरीरधारिणश्चापि कुशलप्रश्नमीप्सितम् । तत्कथं कुशलप्रश्नं मयि विप्र न विद्यते
श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्या लोकांना शरीर आहे, त्यांच्यासाठी कुशल विचारणे योग्यच आहे; पण ब्राह्मण, माझ्यासाठी असा कुशल विचार कसा लागू शकतो?
सनत्कुमार उवाच शरीरे प्राकृते नाथ संततं च शुभाशुभम् । नित्यदेहे क्षेमबीजे शिवप्रश्नमनर्थकम्
सनत्कुमार म्हणाले: प्रभो, या नैसर्गिक शरीरात नेहमीच शुभ आणि अशुभ गोष्टी घडत असतात; पण ज्याचे शरीर कायमचे आहे, जे कल्याणाचे मूळ आहे, त्याच्यासाठी कुशल विचारणे निरर्थक आहे.
श्रीभगवानुवाच यो यो विग्रहधारी च स च प्राकृतिकः स्मृताः । देहो न विद्यते विप्र तां नित्यां प्राकृतिं विना
श्रीभगवान म्हणाले: ज्याच्याकडे रूप आहे, त्याला नैसर्गिक मानले जाते; ब्राह्मण, ती शाश्वत प्रकृती नसता कोणतेही शरीर असू शकत नाही.
सनत्कुमार उवाच रक्तबिन्दूद्भवा देहास्ते च प्राकृतिका स्मृताः । कथं प्रकृतिनाथस्य बीजस्य प्राकृतं वपुः
सनत्कुमार म्हणाले: रक्ताच्या बीजापासून निर्माण झालेले शरीर नैसर्गिक समजले जाते; मग सर्वांचा अधिपती, सर्व बीजांचा मूळ असलेल्या परमेश्वराचे शरीर नैसर्गिक कसे असेल?
सर्वबीजस्य सर्वादिर्भवांश्च भगवान्स्वयम् । सर्वेषामवतारणां प्रधानं बीजमव्ययम्
सर्व बीजांचा आणि सर्व सुरुवातींचा मूळ स्वतः भगवान आहे; सर्व अवतारांचे मुख्य, अविनाशी बीज तोच आहे.
कृत्वा वदन्ति वेदाश्च नित्यं सत्यं सनातनम् । ज्योतिःस्वरूपं प्रधानं बीजमव्ययम्
वेद नेहमी त्याला शाश्वत, सत्य आणि आद्य तेजस्वी रूप, अविनाशी मुख्य बीज असे सांगतात.
मायया सगुणं चैव मायेशं निर्गुणं परम् । प्रवदन्ति च वेदाङ्गास्तथा वेदविदः प्रभो
मायेने तो गुणयुक्त म्हणला जातो, आणि मायेचा स्वामी म्हणून तो परम निर्गुण आहे; असे वेदशाखा आणि वेदज्ञ लोकही सांगतात, प्रभो.
श्रीकृष्ण उवाच संप्रतं वासुदेवोऽहं रक्तपीर्याश्रितं वपुः । कथं न प्रकृतो विप्र शिवप्रश्नमभीप्सितम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: आता मी वासुदेव, रक्त आणि वीर्याने आधारलेले शरीर घेतले आहे; मग ब्राह्मण, कुशल विचारणे नैसर्गिक नाही असे कसे म्हणता?
सनत्कुमार उवाच वासुः सर्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु । तस्य देवः परं ब्रह्म वासुदेव इतीरितः
सनत्कुमार म्हणाले: वासु म्हणजे सर्वांचे निवासस्थान, ज्याच्या रोमकूपात सर्व जग वसते; म्हणूनच तो देव, परब्रह्म, वासुदेव म्हणून ओळखला जातो.
वासुदेवेति तन्नाम वेदेषु च चतुर्षु च । पुराणेष्वितिहासेषु यात्रादिषु च दृश्यते
वासुदेव हे नाव चारही वेदांत, पुराणांत, इतिहासांत आणि यात्रा इत्यादी ग्रंथांत आढळते.
रक्तवीर्याश्रितो देहः क्व ते वेदे निरूपितः । साक्षिणो मुनयश्चैव धर्मः सर्वत्र एव च
रक्त आणि वीर्याने आधारलेले शरीर वेदांत तुझ्यासाठी कुठे सांगितले आहे? ऋषी साक्षी आहेत आणि धर्म सर्वत्र आहे.
साक्षिणो मम वेदाश्च रविचन्दौ च संप्रतम्
माझे साक्षी वेद आहेत, तसेच सूर्य आणि चंद्रही या क्षणी साक्षी आहेत.
भृगुरुवाच सत्यं वदसि त्वमेव वैष्णवाग्रणीः । स्वागतं कुशलं शश्वत्किंनिमित्तमिहाऽऽगतः
भृगु म्हणाले: तू सत्य बोलतोस; तूच वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तुला स्वागत आहे! नेहमीच तुझे कल्याण होवो. कोणत्या कारणासाठी तू येथे आला आहेस?
सनत्कुमार उवाच श्रूयतां मुनयः सर्वे श्रूयतां कृष्ण सांप्रतम् । अहो येन निमित्तेन चातिशीघ्रमिहाऽऽगतः
सनत्कुमार म्हणाले: सर्व ऋषींनो, ऐका, आणि कृष्णा, तूही आता ऐक; तो इतक्या लवकर कोणत्या कारणासाठी येथे आला आहे, ते जाणून घ्या.
श्रीकृष्ण उवाच भगवन्मर्वधर्मज्ञ किंनिमित्तमिहाऽऽगतः । सर्वं जानासि सर्वज्ञ त्वमेव विदुषां वरः
श्रीकृष्ण म्हणाले: भगवन्, धर्म जाणणाऱ्या, कोणत्या कारणासाठी तू येथे आला आहेस? तू सर्व काही जाणतोस, सर्वज्ञ आहेस, आणि विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
सनत्कुमार उवाच धन्योऽसि भगवञ्छश्वन्मान्योऽसि जगतामपि । सर्वेश्वरेश्वरोऽसि त्वं तत्परो नास्ति विश्वतः
सनत्कुमार म्हणाले: भगवन्, तू धन्य आहेस; जगातले सर्वही तुला नेहमी मान देतात. तू सर्वांचा स्वामी आहेस; या विश्वात तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही.
श्रीकृष्ण उवाच यज्ञानां च व्रतानां च तपस्यानां द्विजेश्वर। सततं फलदाताऽहं दक्षिणाभिः सहेति य
श्रीकृष्ण म्हणाले: द्विजश्रेष्ठा, मी नेहमी यज्ञ, व्रत आणि तप यांच्या फळांचा दाता आहे, आणि दक्षिणेसहही मीच फळ देतो.
इति श्रुत्वा कुमारश्च जवेन प्रययौ वने । मत्वाऽऽश्चर्य च वचनं वारयामास तेऽपितम्
हे ऐकून तो कुमार पटकन जंगलात गेला; वडिलांनी सांगितलेली गोष्ट किती अद्भुत आहे हे लक्षात घेऊन त्याने वडिलांना थांबवले.
ऋषय ऊचुः हे सिद्धेन्द्र महाभाग कुमार करुणामय । का शङ्कितकथा प्रोक्ता भगवत्कृष्णसंनिधौ
ऋषी म्हणाले: हे सिद्धेंद्र, भाग्यवान आणि दयाळू कुमार, भगवंत श्रीकृष्ण यांच्या उपस्थितीत कोणती काळजीची गोष्ट सांगितली गेली?
किं पुत्र दृष्टमाश्चर्य श्रुतं किमपि कुत्रचित् । अतीव कृत्वा विस्तीर्णमस्माकं वक्तुमर्हसि
मुला, तू काय अद्भुत पाहिलेस किंवा कुठे काही ऐकलेस का? कृपया आम्हाला सविस्तर आणि स्पष्ट सांग.
एत स्मिन्न्नतरे ब्रह्मा पार्वत्या सह शंकरः । अनन्तश्चापि धर्मश्च श्रीसूर्यश्च निशाकरः
इथे या सभेत ब्रह्मा, पार्वतीसोबत शंकर, अनंत, धर्म, श्रीसूर्य आणि चंद्र उपस्थित आहेत.
आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पालाद्याश्च देवताः । श्रीकृष्णः सहसोत्थाय संभाध्य चपृथक्पृथकु
आदित्य, वसु, रुद्र, दिक्पाळ आणि इतर देवताही येथे आहेत; श्रीकृष्ण अचानक उठून प्रत्येकाचे वेगळे स्वागत करतात.
मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः । प्रणेसुर्ऋषयः सर्वे शेषं शंभुं विधिं शिवाम्
मधुपर्क वगैरे अर्पण करून त्याने भक्तीने सर्वांची पूजा केली; सर्व ऋषींनी शेष, शंभू, विधी आणि शिव यांना वंदन केले.
परस्परं च संभाषा बभूव द्विजदेवयोः । समुवासाऽऽसने मध्ये कुमारः कनकप्रभः
द्विज आणि देव यांच्यात आपापसात संवाद झाला; सोन्यासारखा तेजस्वी कुमार मधोमध आसनावर बसला.
मया गतश्च गोलोको न दृष्टो राधिकापतिः । ततो गतं च वैकुण्ठं तत्र नास्ति चतुर्भुजः
मी गोलोकात गेलो, पण राधेचे स्वामी तिथे दिसले नाहीत; मग वैकुंठात गेलो, तिथेही चार हातांचा कोणी नव्हता.
ततो गतश्च क्षीरोदस्तत्र नास्ति हरिः स्वयम् । परिश्रान्तो विषण्णश्च स्नातं क्षीरोदधेस्तटे
मग मी क्षीरसागराकडे गेलो, पण तिथे स्वतः हरि नव्हते; थकून आणि निराश होऊन मी क्षीरसागराच्या काठी स्नान केले.
विस्तीर्णवालुकामध्ये कच्छपः शतयोजनः । भीतश्च कम्पितस्तत्र दृष्टो दुःखी च शुष्कितः
विस्तीर्ण वाळूत, शंभर योजनांचा मोठा कासव दिसला, तो घाबरलेला, थरथर कापणारा, दुःखी आणि कोरडा होता.
निःसारितो राघवेण मीनेन च महात्मना । धन्योऽसीति मयोक्तश्च नाहं धन्य उवाच सः
राघव आणि मोठ्या आत्म्याच्या माशाने मला तिथून हाकलले; मी त्याला 'तू धन्य आहेस' असे म्हटले, पण त्याने उत्तर दिले, 'मी धन्य नाही.'
क्षीरोदः सागरो धन्यो जन्तवो यत्र मद्विधाः । मत्तो महत्तराश्चापि ह्यसंख्याश्च महामुने
क्षीरसागर धन्य आहे, कारण माझ्यासारखी अनेक जीवजंतू तिथे राहतात; माझ्यापेक्षा मोठे आणि असंख्य जीवही तिथे आहेत, हे महर्षे.