अथ सप्ताशीतितमोध्यायः नन्द उवाच त्वां ज्ञातुं नहि शक्ताश्च वेदा वेदप्रभुं स्वयम् । सुरा ब्रह्मेशसेषाद्या मुनिसिद्धादयस्तथा
नंद म्हणाला: तुला ओळखणे वेद, वेदांचे स्वामी, देव, ब्रह्मा, शिव, इतर देव, तसेच ऋषी आणि सिद्ध यांनाही शक्य नाही.
को भवानिति विज्ञातुं परं कौतूहलं मम । तत्सर्व स्वात्मयाथार्थ्यं निर्जने कथय प्रभो
तू कोण आहेस, हे जाणून घेण्याची मला फारच उत्सुकता आहे; कृपया सर्व सत्य गोष्टी एकांतात सांग, प्रभो.
नारायण उवाच एतस्मिन्नन्तरे तत्र कृष्णं द्रष्टुं मुनीश्वराः । आजग्मुः सहसा वत्स ज्वलन्तो ब्रह्मतेजसा
नारायण म्हणाले, या दरम्यान, बाळा, ब्रह्मतेजाने उजळलेले श्रेष्ठ ऋषी कृष्णाचे दर्शन घेण्यासाठी तिथे अचानक आले.
पुलहश्च पुलस्त्यश्च क्रतुश्च भृगुरङ्गिराः । प्रचेताश्च वसिष्ठश्च दुर्वासाः कण्व एव च
पुलह, पुलस्त्य, क्रतु, भृगु, अंगिरा, प्रचेतस, वसिष्ठ, दुर्वासा आणि कण्व हेही आले.
कात्यायनः पाणिनिश्च कणादो गौतमस्तथा । सनकश्च सनन्दश्च दृतीयश्च सनातनः
कात्यायन, पाणिनि, कणाद, गौतम, सनक, सनंद, धृती आणि सनातन हेही तिथे होते.
कपिलश्चाऽऽसुरिश्चैव वायुः पञ्चशिखस्तथा । विश्वामित्रो वाल्मीकिश्च कश्यपश्च पराशरः
कपिल, आसुरी, वायू, पंचशिख, विश्वामित्र, वाल्मीकि, कश्यप आणि पराशर हेही उपस्थित होते.
विभाण्डको मरीचिश्च शुक्रौऽत्रिश्च बृहस्पतिः । गार्ग्यश्यापि तथा वात्स्यो व्यासश्च जैमिनिस्तथा
विभांडक, मरीचि, शुक्र, अत्रि, बृहस्पति, गार्ग्य, वात्स्य, व्यास आणि जैमिनी हेही आले.
मितवागृष्यशृङ्गश्च याज्ञवल्क्यः शुकस्तथा । सौभरिः शुद्धजटिलो भरद्वाजः सुभद्रकः
मितवाक, ऋष्यशृंग, याज्ञवल्क्य, शुक, सौभरी, शुद्धजटिल, भरद्वाज आणि सुभद्रक हेही तिथे होते.
मार्कण्डेयो लोमशश्च आसुरिश्च विटङ्कणः । अष्टावक्र शतानन्दो वामदेश्च भासुरिः
मार्कंडेय, लोमश, आसुरी, विटंकण, अष्टावक्र, शतानंद, वामदेव आणि भासुरी हेही आले.
संवर्तश्चाप्युतथ्यश्च नरोऽहं चापि नारद । जाबालिः पर्शुरामश्चाप्यगस्त्यः पैल एव च
संवर्त, उतथ्य, नर, मी स्वतः, नारद, जाबालि, परशुराम, अगस्त्य आणि पैल हेही तिथे होते.
युधामन्युर्गौ रमुखोऽप्युपमन्युः श्रृतश्रवाः । मैत्रेयश्च्यवनश्चैव वररुच्यर्षिरेव च
युधामन्यु, गौरमुख, उपमन्यु, श्रुतश्रवा, मैत्रेय, च्यवन आणि वररुचि ऋषी हेही आले.
तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय नमस्कृत्य पुटाञ्जलिः । सिंहासनेषु रम्येषु वासयामास सादरम्
त्यांना पाहताच कृष्णाने त्वरित उठून, दोन्ही हात जोडून नमस्कार केला आणि सुंदर सिंहासनांवर आदराने त्यांना बसवले.
पूजयामास विधिवत्कुशलप्रश्नपूर्वकम् । परस्परं च संभाष्य मध्ये कृष्ण उवास सः
त्यांनी योग्य रीतीने, कुशल विचारून, त्यांची पूजा केली. एकमेकांशी बोलून झाल्यावर कृष्ण त्यांच्या मध्ये बसला.
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णस्तेजोराशिं ददर्श सः । ददुशुस्ते च मुनयोऽप्याकाशे च समुज्ज्वलम्
इतक्यात कृष्णाने तेजाचा एक मोठा झोत पाहिला; आणि त्या ऋषींनीही आकाशात उजळून निघालेले ते तेज पाहिले.
तेजसोऽभ्यन्तरे वत्स कुमारं कनकप्रभाम् । यथैव पञ्चवर्षीयं नग्नं बालकमीप्सितम्
त्या तेजाच्या मध्ये, बाळा, त्यांनी सोन्यासारखा चमकणारा, पाच वर्षांचा नग्न आणि मनोहारी असा एक मुलगा पाहिला.
आविर्बभूव सहसा समामध्ये च नारद । उत्तिष्टमानं सहसा तं दृष्ट्वा मुनपुंगवाः
अचानक सर्वांच्या मध्ये नारद प्रकट झाला; आणि त्याला त्वरित उठताना पाहून श्रेष्ठ ऋषी,
प्रणेमुर्मुनयः सर्वे शौरिश्च प्रणनाम तम् । सस्मितं स्निग्धनेत्रं चकृत्वा युक्तिं च सादरम्
सर्व ऋषींनी त्याला वंदन केले, आणि शौरी (कृष्ण) नेही त्याला नमस्कार केला. त्याने प्रेमळ हास्याने आणि स्नेही नजरेने सर्वांना पाहिले आणि आदराने वागला.
स सर्वानाशिषं कृत्वा समुवास च संसदि । उवाच तांश्च शौरिं च भगवन्तं सनातनम्
त्यांनी सर्वांना आशीर्वाद दिला आणि सभेत बसला; मग त्याने त्या सर्वांशी आणि सनातन भगवंत शौरीशी संवाद साधला.
सनत्कुमार उवाच भद्रं वो मुनयः शश्वत्तपसां फलमीप्सितम् । कृष्णस्य कुशलप्रश्नं सिवबीजस्य निष्फलम्
सनत्कुमार म्हणाले, 'म्हणजेच, ऋषींनो, तुम्हाला शुभेच्छा! तुमच्या अखंड तपस्येचे फळ आता मिळणार आहे; पण कृष्णाची कुशल विचारणा आणि शिवबीजाचा शोध निरर्थक आहे.'
सांप्रतं कुशुलं वश्च दर्शनं परमात्मनः । भक्तानुरोधाद्देहस्य परस्य प्रकृतेरपि
आता, परमतत्त्वाचे दर्शन झाल्यामुळे तुमचे कल्याण झाले आहे; भक्तांच्या प्रेमामुळे, अगदी प्रकृतीच्या पलीकडील परमदेहही प्रकट होतो.
निर्गुणास्य निरीहस्य सर्वबीजस्य तेयसा । भारावतरणायैव चाऽऽविर्भूतस्य सांप्रतम्
गुणरहित, निष्क्रिय, सर्व बीजांचा मूळ असलेल्या तेजाच्या सामर्थ्याने, पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठीच ज्यांनी आता प्रकट झाले आहेत—
श्रीकृष्ण उवाच शरीरधारिणश्चापि कुशलप्रश्नमीप्सितम् । तत्कथं कुशलप्रश्नं मयि विप्र न विद्यते
श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्या लोकांना शरीर आहे, त्यांच्यासाठी कुशल विचारणे योग्यच आहे; पण ब्राह्मण, माझ्यासाठी असा कुशल विचार कसा लागू शकतो?
सनत्कुमार उवाच शरीरे प्राकृते नाथ संततं च शुभाशुभम् । नित्यदेहे क्षेमबीजे शिवप्रश्नमनर्थकम्
सनत्कुमार म्हणाले: प्रभो, या नैसर्गिक शरीरात नेहमीच शुभ आणि अशुभ गोष्टी घडत असतात; पण ज्याचे शरीर कायमचे आहे, जे कल्याणाचे मूळ आहे, त्याच्यासाठी कुशल विचारणे निरर्थक आहे.
श्रीभगवानुवाच यो यो विग्रहधारी च स च प्राकृतिकः स्मृताः । देहो न विद्यते विप्र तां नित्यां प्राकृतिं विना
श्रीभगवान म्हणाले: ज्याच्याकडे रूप आहे, त्याला नैसर्गिक मानले जाते; ब्राह्मण, ती शाश्वत प्रकृती नसता कोणतेही शरीर असू शकत नाही.
सनत्कुमार उवाच रक्तबिन्दूद्भवा देहास्ते च प्राकृतिका स्मृताः । कथं प्रकृतिनाथस्य बीजस्य प्राकृतं वपुः
सनत्कुमार म्हणाले: रक्ताच्या बीजापासून निर्माण झालेले शरीर नैसर्गिक समजले जाते; मग सर्वांचा अधिपती, सर्व बीजांचा मूळ असलेल्या परमेश्वराचे शरीर नैसर्गिक कसे असेल?
सर्वबीजस्य सर्वादिर्भवांश्च भगवान्स्वयम् । सर्वेषामवतारणां प्रधानं बीजमव्ययम्
सर्व बीजांचा आणि सर्व सुरुवातींचा मूळ स्वतः भगवान आहे; सर्व अवतारांचे मुख्य, अविनाशी बीज तोच आहे.
कृत्वा वदन्ति वेदाश्च नित्यं सत्यं सनातनम् । ज्योतिःस्वरूपं प्रधानं बीजमव्ययम्
वेद नेहमी त्याला शाश्वत, सत्य आणि आद्य तेजस्वी रूप, अविनाशी मुख्य बीज असे सांगतात.
मायया सगुणं चैव मायेशं निर्गुणं परम् । प्रवदन्ति च वेदाङ्गास्तथा वेदविदः प्रभो
मायेने तो गुणयुक्त म्हणला जातो, आणि मायेचा स्वामी म्हणून तो परम निर्गुण आहे; असे वेदशाखा आणि वेदज्ञ लोकही सांगतात, प्रभो.
श्रीकृष्ण उवाच संप्रतं वासुदेवोऽहं रक्तपीर्याश्रितं वपुः । कथं न प्रकृतो विप्र शिवप्रश्नमभीप्सितम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: आता मी वासुदेव, रक्त आणि वीर्याने आधारलेले शरीर घेतले आहे; मग ब्राह्मण, कुशल विचारणे नैसर्गिक नाही असे कसे म्हणता?
सनत्कुमार उवाच वासुः सर्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु । तस्य देवः परं ब्रह्म वासुदेव इतीरितः
सनत्कुमार म्हणाले: वासु म्हणजे सर्वांचे निवासस्थान, ज्याच्या रोमकूपात सर्व जग वसते; म्हणूनच तो देव, परब्रह्म, वासुदेव म्हणून ओळखला जातो.