ब्रह्माणानां व२ष्णवानामभक्ष्यं मत्स्यमेव च । इतरेषामभक्ष्यं च पञ्चपर्वसु निश्चितम्
ब्राह्मण आणि वैष्णव यांच्यासाठी मासे खाणे मनाई आहे; इतरांसाठी पाच सांध्य असलेली प्राणी खाण्यास सक्त मनाई आहे.
पितृदेवावशेषे च भक्ष्यं मांसं न दूथितम् । पञ्चपर्वसु त्याज्यं च सर्वेषां मनुरब्रवीत्
पितरांना किंवा देवांना नैवेद्य दिल्यावर, जर मांस शिळं नसेल तरच ते खाता येईल; पण पाच सांध्य असलेली प्राणी सर्वांनी टाळावीत, असं मनू म्हणतो.
असंस्कृतं च लवणं तैलं चाभक्ष्यमेव च । भक्ष्यं पवित्रं सर्वेषां व्यञ्जनं वह्निसंस्कृतम्
कच्चं मीठ आणि कच्चं तेल हे देखील खाऊ नये; सर्वांसाठी शुद्ध जेवण म्हणजे जे अग्नीवर शिजवलेलं आणि चांगलं मसालेदार असतं ते.
एकहस्ते घृतं तोयमभक्ष्यं सर्वमंमतम् । आविलं कृमियुक्तं च परिशुद्धं च निर्मलम्
एका हाताने तूप किंवा पाणी घेतल्यास ते सर्वांसाठी अन्न म्हणून अयोग्य ठरतं; गढूळ, किडे पडलेलं किंवा अशुद्ध काहीही स्वच्छ करावं लागतं.
अभक्ष्यं ब्रह्माणानां च वैष्णवानां विशेषतः । अनिवेद्यं हरेरेव यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ब्राह्मणांसाठी आणि विशेषतः वैष्णवांसाठी काही पदार्थ खाण्यास मनाई आहे; यती आणि ब्रह्मचारी यांनी हरिला नैवेद्य न दिलेलं काहीही खाऊ नये.
पिपीलिकामिश्रितं च मधु गव्यं गुडं तथा । यत्किंचिद्वस्तु वा तात न भक्ष्यं च श्रुतौ श्रुतम्
मुंग्या पडलेलं मध, गायीचं दूध, गूळ किंवा असंच काहीही, हे सर्व शास्त्रानुसार खाऊ नये, हे लक्षात ठेव.
पक्षिभक्ष्यं कीटभक्ष्यं शृद्धं पक्वफलं तथा । काकभक्ष्यमभक्ष्यं च सर्वेषां द्रव्यमेव च
पक्ष्यांनी किंवा किड्यांनी खाल्लेलं, शिजवलेलं किंवा पिकलेलं फळ, आणि कावळ्यांनी खाल्लेलं अन्न, हे सर्वांसाठी निषिद्ध आहे.
घृतपक्वं तैलपक्वं मिष्टान्नं शूद्रसंस्कृतम् । अभक्ष्यं ब्राह्मणानां च शूद्रभक्ष्यं च पीठकम्
तुपात किंवा तेलात शिजवलेली मिठाई, शूद्रांनी बनवलेलं अन्न, हे ब्राह्मणांनी खाऊ नये; शूद्रांचं अन्न 'पीठक' म्हणतात आणि ते खाणं टाळावं.
सर्वेषामशुचीनां च जलमन्नं परित्यजेत् । आशौचान्तात्परदिने शुद्धमेव न संशयः
अशुद्ध लोकांकडून आलेलं पाणी किंवा अन्न सर्वांनी टाळावं; अशौच संपल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी फक्त शुद्ध अन्नच घ्यावं, यात शंका नाही.
विपाकं कर्मणामेव दुष्करं श्रुतिसंमतम् । भक्ष्याभक्ष्यं च कथितं यथाज्ञानं व्रचेश्वर
कर्मांचे कठीण परिणाम शास्त्रात सांगितले आहेत; काय खावं आणि काय टाळावं हे ज्ञानानुसार सांगितलं आहे, व्रतांचे अधिपती.
क्रमाच्चतुर्षु वेदेषु चौक्तं मतचतुष्टयम् । सर्वेषां सारभूतं च कथयामि पितः शृणु
चारही वेदांमध्ये चार मतं सांगितली आहेत; मी सर्वांसाठी त्याचा सार सांगतो, वडिलांनो, ऐका.
नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
अनुभव न झालेलं कर्म लाखो कल्पांनंतरही नष्ट होत नाही; जे जे कर्म केलंय, ते चांगलं असो वा वाईट, ते अनुभवावंच लागतं.
तीर्थानां च सुराणां च सहायेन नृणामपि । किंचिद्भवति साहाय्यं कायव्यूहेन सर्वतः
तीर्थक्षेत्र, देव, आणि माणसांसाठीही, शरीराच्या योग्य रचनेमुळे काही मदत मिळते.
प्रायश्चितानि चीर्णानि निश्चितममत्पराङमुखम् । न निष्पुनन्ति हे तात सुराकुम्भमिवाऽऽपगाः
माझ्याकडे मन न लावता केलेली प्रायश्चित्तं नक्कीच शुद्ध करत नाहीत, अगदी जसं नद्या दारूच्या भांड्याला स्वच्छ करत नाहीत.
प्रायश्चित्तेन पुण्येन न हि शुध्यन्ति मानवा । सर्वारम्भेण वैश्येन्द्र दानेन योगतोऽपि वा
प्रायश्चित्त किंवा पुण्यामुळे माणसं शुद्ध होत नाहीत; कोणत्याही प्रयत्नाने, दानाने किंवा योगानेही असं होत नाही, व्यापाऱ्यांच्या अधिपती.
शुभाशुभं च यत्कर्म विना भोगान्न च क्षयः । भोगेन शुद्धिमाप्नोति ततो मुक्तिर्भवेन्नृणाम्
चांगलं किंवा वाईट कर्म अनुभवाव्याशिवाय कमी होत नाही; जेव्हा ते अनुभवतो, तेव्हा शुद्धी मिळते आणि मग माणसांना मुक्ती मिळते.
न नष्टं दुष्कृतं कर्म सुकृतेन च कर्मणा । न नष्टं सुकृतं कर्म कृतेन दुष्कृतेन च
वाईट कर्म चांगल्या कर्माने नष्ट होत नाही, आणि चांगलं कर्म वाईट कर्मानेही नष्ट होत नाही.
यज्ञेन तपसा वाऽपि व्रतेनानशनेन च । तीर्थस्नानेन दानेन जपेन नियमेन च
यज्ञ, तप, व्रत, उपवास, तीर्थस्नान, दान, जप किंवा नियम यांमुळे,
भुवः प्रदक्षिणेनैव पुराणश्रवणेन च । उपदेणेन पुण्येन पूजया गुरुदेवयोः
पृथ्वीची प्रदक्षिणा करणे, पुराणांची ऐकणे, पुण्य उपदेश घेणे आणि गुरू व देव यांची पूजा करणे — या सर्वांनी पुण्य मिळते.
स्वधर्माचरणेनैवातिथीनां पूजनेन च । ब्रह्मणां पूजनेनैव भोजनेन विशेषतः
स्वधर्माचे पालन करणे, पाहुण्यांचा सन्मान करणे, ब्राह्मणांची पूजा करणे आणि विशेषतः अन्नदान करणे — या सर्वांनी पुण्य मिळते.
यद्धत्तमपि विप्राय तत्प्राप्तं पूर्णरूपतः । बीजरूपं च तद्दानं क्षेत्ररूपं च ब्रह्मणः ४५ एकेन कर्मणा तात स्वर्गं प्राप्नोति मानवः । कर्मणा न हि मोक्षं च तदेव मम सेवया
ब्राह्मणाला जे काही दिले जाते ते पूर्णपणे परत मिळते; ते दान म्हणजे बीजासारखे असते आणि ब्राह्मण म्हणजे शेतासारखा असतो. एकच पुण्यकर्म केल्याने स्वर्ग मिळतो, पण केवळ कर्माने मुक्ती मिळत नाही — ती फक्त माझी सेवा केल्यानेच मिळते.
स्वर्गं च सुकृतेनैव नरकं दुष्कृतेन च । व्याधिर्जन्म च योनौ च कुत्सिते च ततः शुचिः
सत्कर्माने स्वर्ग मिळतो, दुष्कर्माने नरक मिळतो; आजार, जन्म आणि नीच योनी यातून मग शुद्ध जन्म मिळतो.
गोघ्नो यो ब्राह्मणानां च कामतश्चोपपातकी । दन्दशूकत्वमाप्नोति गोलोमसमवर्षकम्
जो गायीचा किंवा ब्राह्मणाचा वध करतो किंवा इच्छेने मोठे पाप करतो, तो शेणातील किडा आणि केसगळणाऱ्या गायीच्या अवस्थेला पोहोचतो.
सर्पेण भक्षितस्तेन च्वालया गरलस्य च । तृषितो व्यथितश्चैव निराहारः कृशोदरः
तो सापाकडून खाल्ला जातो, कुत्र्याच्या विषाने त्रस्त होतो, तहान आणि वेदनेने पीडित होतो, अन्नाशिवाय राहतो आणि त्याचे पोट सुकते.
ततः कुण्डात्समुत्थाय गौर्भवेल्लोमवर्षकम् । ततः कुष्ठी च चाण्डालो वर्षलक्षंततो नरः
मग त्या खड्ड्यातून बाहेर येऊन तो केसगळणारी गाय होतो; त्यानंतर कुष्ठरोगी आणि लाखो वर्षे चांडाळ बनतो, मग मानवजन्म मिळतो.
तदा भवेद्ब्राह्मणश्च कुष्ठयुक्तो हि कर्मणा । भोजयित्वा विप्रलक्षं निर्व्याधिश्च भवेच्छुचिः
मग तो आपल्या कर्मामुळे कुष्ठरोगी ब्राह्मण होतो; लाख ब्राह्मणांना जेवू घातल्यावर तो रोगमुक्त आणि शुद्ध होतो.
अकामतस्तदर्धं च क्षत्रियस्यापि कामतः । अकामतस्तदर्धं च तदर्धं च विशस्तथा
हे जर इच्छा नसताना केले, तर क्षत्रियाला त्याचा अर्धा भाग मिळतो; इच्छेने केल्यास, वैश्यालाही त्याचा अर्धा भाग मिळतो.
तदर्ध शूद्रगोघ्नश्च भुङ्क्ते पापं न संशयः । प्रायश्चित्तेन शुद्धश्च भुङ्क्ते शेषं च कर्मणः
शूद्र जर गायीचा वध करतो, तर त्याला पापाचा चौथ्या भाग मिळतो, यात शंका नाही; प्रायश्चित्त केल्याने तो शुद्ध होतो आणि उरलेले कर्म भोगतो.
अनुकल्पे चतुर्थं च पापं भुङ्क्ते न संशयः । चतुर्गुणं च गोघ्नानां ब्राह्मणानां च पातकम्
अशाच प्रसंगी त्याला पापाचा चौथ्या भाग मिळतो, यात शंका नाही; गायी आणि ब्राह्मणांच्या वधाचे पाप चारपट होते.
भुङ्क्ते पापं च ब्रह्मन्नो ब्राह्मणाश्चेतरोऽपि वा । क्रमेणानेन बोध्यं च कामतोऽकामतोऽपि वा
जो ब्राह्मणाचा वध करतो, त्याला — तो ब्राह्मण असो वा दुसरा — पाप भोगावे लागते; हे सर्व क्रमाने समजावे, इच्छा असो वा नसो.