दैर्ध्यं तस्याः शतगुणं परितः परमा शुभा । अमूल्यरत्ननिकरैर्हीरमाणिक्ययोस्तथा
ती नदी सर्व बाजूंनी शंभरपट लांब, अत्यंत शुभ, अनमोल रत्नांनी, सोन्याने आणि माणिक्यांनी सजलेली.
मणीनां कौस्तुभादीनामसंख्यानां मनोहरा । अमूल्यरत्ननिर्माणं तत्रावि प्रतिमन्दिरम्
कौस्तुभासारख्या असंख्य मोहक रत्नांनी, अनमोल रत्नांनी बनवलेली, तिथे सर्वत्र रत्नमंदिरे आहेत.
मनोहरं च प्राकारमदृष्टं विश्वकर्मणा । गोपीभिर्गोपनिकरैर्वैष्टितं कामधेनुभिः
विश्वकर्म्याने बनवलेली, पूर्वी कधीही न पाहिलेली सुंदर भिंत आहे, तिच्या भोवती गोपी, गवळ्यांचे समूह आणि कामधेनू गायी आहेत.
कल्पवृक्षैः पारिजातैरसंख्यैश्च सरोवरैः । पुष्पोद्यानैःकोटिभिश्च संवृतं रासमण्डलम्
कल्पवृक्ष, पारिजात, असंख्य तळी आणि कोट्यवधी फुलांच्या बागांनी वेढलेले रासमंडळ आहे.
वेष्टितं वेष्टितैर्गोपैर्मन्दिरैः शतकोटिभिः । रत्नप्रदीपयुक्तैश्च पुष्पतल्पसमन्वितैः
गोपांनी आणि शंभर कोटी मंदिरे यांनी वेढलेले, रत्नांच्या दिव्यांनी आणि फुलांच्या पलंगांनी सजलेले.
सुगन्धिचन्दनामोदैः कस्तूरीकुङ्कुमान्वितैः । क्रीडोपयुक्तैर्भोगेश्च ताम्बूलैर्वासितैर्जलैः
सुगंधी चंदन, कस्तुरी, केशर यांच्या सुवासाने, खेळासाठी आणि आनंदासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंनी आणि तांबूलाच्या सुवासिक पाण्याने युक्त.
धूपैः सुरभिरम्यैश्च माल्यैश्च रत्नदर्पणैः । रक्षकै रक्षितं शश्वद्राधादासीत्रिकोटिभिः
सुरभित धूप, हार आणि रत्नांच्या आरश्यांनी सजलेले, राधेच्या कोट्यवधी दासींनी नेहमी राखलेले.
अमूल्यरत्नाभरणैर्वह्निशुद्धांशुकैरपि । लक्षणत्तगजेन्द्राणां वेष्टितं च बलैः क्रमात्
अनमोल रत्नांच्या दागिन्यांनी, अग्निपरिक्षित वस्त्रांनी आणि गजेंद्रांच्या सैन्याने चारही बाजूंनी वेढलेले.
नवयौवनसंपन्नै रूपैर्निरुपमैरपि । रम्यं च वर्तुलाकारं चन्द्रबिम्बं यथा व्रज
नवयौवनाने युक्त, अनुपम सौंदर्य असलेल्या, रमणीय आणि गोलाकार, जणू चंद्राच्या कलेसारखा व्रज आहे.
अमूल्यरत्नरचितं दशयोजनविस्तृतम् । कस्तूरीकुङ्कुमै रभ्यैः सुगन्धिचन्दनार्चितम्
अनमोल रत्नांनी बनवलेले, दहा योजन रुंद, सुगंधी चंदन, कस्तुरी आणि केशराने पूजिलेले.
आवृतं मङ्गलघटैः फलपल्लवसंयुतैः । दधिलाजैश्च पर्णैश्च स्निग्धदूर्वाङ्कुरैः फलैः
मंगल कलश, फळे, कोवळी पालवी, दही, तांदूळ, पाने, ताज्या दुर्वा आणि फळांनी वेढलेले.
श्रीरामकदलीस्तम्भैरसंख्यैश्च मनोहरैः । पट्टसूत्रनिबद्धैश्च स्निग्धैश्चन्दनपल्लवैः
श्रीराम केळीच्या असंख्य मोहक खांबांनी, रेशमी दोऱ्यांनी बांधलेल्या आणि मऊ चंदनाच्या पानांनी सजलेले.
चन्दनासक्तमाल्यैश्च भूषणैश्च विभूषितम् । अमूल्यरत्नरचितं शतशृङ्गमनोहरम्
चंदनाने सुगंधित हारांनी आणि दागिन्यांनी सजवलेले, अनमोल रत्नांनी बनवलेले, शंभर शिखरांनी मनोहारी.
कोटियोजनमूर्ध्वं च दैर्ध्यं शतगुणोत्तरम् । शैलप्रस्थपरिमितं पञ्चाशत्कोटियोजनम्
त्याची उंची कोटी योजन, लांबी शंभरपट जास्त, पर्वताच्या पठारांनी मोजलेली, पन्नास कोटी योजन.
अतीव कमनीयं य वेदानिर्वचनीयकम् । प्राकारमिव तस्यापि गोललोकस्य मनोहरम्
ते अत्यंत सुंदर आहे, वेदांनीही ज्याचे वर्णन करता येत नाही असे, त्या गोलोकाच्या जगाला वेढणाऱ्या मोहक भिंतीसारखे मनाला भुरळ घालणारे आहे.
परितो वेष्टितं रम्यं हीरहारसमन्वितम् । तत्र वृन्दावनं रम्यं युक्तं चन्दनपादपैः
सर्व बाजूंनी ते रम्यपणे वेढलेले असून, सोन्याच्या हारांनी सजलेले आहे; तिथे सुंदर वृंदावन आहे, जे चंदनाच्या झाडांनी भरलेले आहे.
कल्पवृक्षैश्च नम्यैश्च मन्दारैः कामधेनुभिः । शोभितं शोभनाढ्यैश्च पुष्पोद्यानैर्मनोहरैः
तेथे कल्पवृक्ष, वाकणारी झाडे, मंदार वृक्ष, कामधेनू गायी आणि सुंदर फुलांच्या बागांनी ते शोभून गेले आहे.
क्रीडासरोवरै रम्यैः सुरम्यै रतिमन्दिरैः । अतीव रम्यं रहसि रासयोग्यस्थलान्वितम्
तिथे खेळण्यासाठी रम्य तलाव, मनाला आनंद देणारी सुखनिवासे आणि गुप्त ठिकाणी रासासाठी योग्य अशी सुंदर स्थाने आहेत.
रक्षितं रक्षकै रम्यैरसंख्यैर्गोपिकागणैः । परितो वर्तुलाकारं त्रिलक्षयोजनं वनम्
तेथे असंख्य सुंदर गोपींच्या समूहांनी ते वन सर्व बाजूंनी राखले आहे; ते वन गोलाकार असून तीन लक्ष योजन इतके मोठे आहे.
षट्पदध्वनिसंयुक्तं पुंस्कोकिलरुतान्वितम् । तत्राक्षयो वटो रम्यो रहस्ये बहृविस्तृतः
तेथे मधमाश्यांचा गूंज आणि नर कोकिळांचा आवाज सतत ऐकू येतो; तिथे विशाल, सुंदर आणि गुप्त असा कधीही न संपणारा वडाचा वृक्ष आहे.
सहस्रयोजनोर्ध्वश्च परितश्च चतुर्गुणः । गोपीनां कल्पवृक्षश्च सर्ववाञ्छाफलप्रदः
तो वडाचा वृक्ष हजार योजन उंच असून चारपट विस्तारलेला आहे; तो गोपींसाठी सर्व इच्छा पूर्ण करणारा कल्पवृक्ष आहे.
क्रीडान्वितैरावृतश्च राधादासीत्रिलक्षकैः । विरजातीरनिराणां वायुना शीतलेन च
तो वृक्ष तीन लक्ष राधांनी, खेळात मग्न असलेल्या, वेढलेला आहे आणि विरजा नदीच्या काठावरून वाहणाऱ्या थंड, फुलांनी भरलेल्या वाऱ्यांनी सुशोभित आहे.
पुष्पान्वितेन मन्देन पवित्रश्च सुगन्धिना । दासीगणैरसंख्यैश्च वृन्दावनविनोदिनी
फुलांनी सुगंधित, मंद आणि शुद्ध वाऱ्यांनी, तसेच असंख्य दासींच्या समूहांनी, वृंदावन मनाला आनंद देणारे आहे.
तत्र क्रीडति राधा सा मम प्राणाधिदेवता । सेयं श्रीदामशापेन वृषभानसुताऽधुना
तिथे राधा, जी माझ्या प्राणांची दैवत आहे, खेळत आहे; ती आता श्रीदामाच्या शापामुळे वृषभानूची कन्या झाली आहे.
ब्रह्मादिदेवैः सिद्धेन्द्रैर्मुनीन्द्रैः पूजिता व्रज । सिद्धैर्गुणैर्बलैर्बुद्ध्या ज्ञानयोगैश्च विद्यया
ती ब्रह्मा आणि इतर देव, सिद्ध, श्रेष्ठ ऋषी, तसेच गुण, बल, बुद्धी, ज्ञान, योग आणि विद्या असलेल्या लोकांनी व्रजमध्ये पूजिली जाते.
तात सर्वप्रकारेण वन्द्या सत्सदृशी प्रिया । इत्येवं कथितं नन्द ब्रह्माण्डानां च वर्णनम्
बाबा, ती सर्व प्रकारे वंदनीय आणि सज्जनांना प्रिय आहे; असे नंदा, या ब्रह्मांडांचे वर्णन सांगितले.
अथ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः नन्द उवाच वर्णानां च चतुर्णां च भक्ष्याभक्ष्यं च सांप्रतम् । विपाकं कर्मणां चैव सर्वेषां प्राणिनामपि
नंद म्हणाला: आता तू मला चार वर्ण, काय खावे आणि काय खाऊ नये, सर्व प्राण्यांच्या कर्मांचे फळ आणि सर्व कारणांचा मूळ कारण सांग.
कथयस्व महाभाग कारणानां च कारणम् । त्वत्तोऽन्यं कं च पृच्छामि नितान्तं सन्तमीश्वरम्
हे महाभागा, सर्व कारणांचे कारण मला सांग; तुझ्याशिवाय मी दुसऱ्या कोणाला विचारू शकतो, हे परमसत्यस्वरूप प्रभो?
श्रीभगवानुवाच भक्ष्याभक्ष्यं चतुर्णां च वर्णानां च यथोचितम् । वेदोक्तं श्रूयता तात सावधानं निशामय
श्रीभगवान म्हणाले: चार वर्णांसाठी योग्य व वर्ज्य अन्न, वेदांनी सांगितलेले, हे बाबा, मी सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक.
अयःपात्रे पयःपानं गव्यं सिद्धान्नमेव च । भृष्टादिकं पधु गुडं नालिकेरोदकं तथा
लोखंडाच्या भांड्यात दूध पिणे, गायीचे पदार्थ, शिजवलेले अन्न, भाजलेले पदार्थ, गूळ आणि नारळपाणी—