व्रते तपसि धर्मे च न मनो गृहकर्मणि । न गुरौ न च देवेषु जारे स्निग्धं च चञ्चलम्
व्रत, तप, धर्म किंवा घरकाम यात तिचे मन लागत नाही; गुरु किंवा देव यांच्यातही नाही, पण प्रियकराकडे मात्र तिचे मन ओढलेले आणि चंचल असते.
स्त्रीजातित्रिविधानां च कथा च कथिता मया । भक्तानां त्रिविधानां च लक्षणं श्रूयतामिति
स्त्रियांच्या तीन प्रकारांची कथा मी सांगितली आहे; आता भक्तांचे तीन प्रकार आणि त्यांची लक्षणे ऐका.
तृणशय्यारतो भक्तो मन्नामगुणकीर्तिषु । मनो निवेशयेत्त्यक्त्वा संसारसुखकारणम्
जो भक्त गवताच्या शय्येवर समाधान मानतो, माझ्या नाव, गुण आणि कीर्तीमध्ये मन लावतो, आणि संसारातील सुखाच्या कारणांना सोडून देतो.
व्यायते मत्पदाब्जं च पूजयेद्भक्तिभावतः । अहैतुकीं तस्य देवाः संकल्परहितस्य च
तो माझ्या कमलासारख्या पायांची भक्तीभावाने पूजा करतो, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता; अशा भक्ताला देवही कारणरहित कृपा करतात.
सर्वसिद्धिंन वाञ्छन्ति तेऽणिमादिकमीप्सितम् । ब्रह्मत्वममरत्वं वा सुरत्वं सुखकारणम्
त्यांना कोणतीही सिद्धी हवी नसते, अगदी अणिमादी शक्तीही नकोशी वाटते; ब्रह्मपद, अमरत्व किंवा देवांचे सुखसुद्धा ते इच्छित नाहीत.
दास्यं विना नहीच्छन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम् । नैव निर्वाणमुक्तिं च सुधापानमभीप्सितम्
सेवा सोडून त्यांना काहीच नको, अगदी माझ्या लोकात राहण्यासारखी चार प्रकारची मुक्तीही नको; अंतिम मुक्ती किंवा अमृतपानाचीही इच्छा नसते.
वाञ्छन्ति निश्चिलां भक्तिं मदीयामतुलामपि । स्त्रीपुंविभेदो नास्त्येव सर्वजीवेषु भिन्नता
त्यांना माझ्यावर अढळ आणि अतुल devotion हवी असते; स्त्री-पुरुष असा भेद नसतो, सर्व जीवांत काहीच फरक नसतो.
तेषां सिद्धेश्वराणां च प्रवराणां व्रजेश्वर । क्षुत्पिपासादिकं निद्रालोभमोहादिकं रिपुम्
त्या सिद्ध भक्तांमध्ये, हे व्रजाधिपती, भूक, तहान, झोप, लोभ, मोह आणि इतर दोष पूर्णपणे नाहीसे होतात.
त्पक्त्वा दिवानिशं मां च ध्यायन्ते च दिगम्बराः । समद्भक्तोत्तमो नन्द श्रूयतां मध्यमादिकम्
हे सर्व सोडून, ते रात्रंदिवस माझेच ध्यान करतात, आणि दिशाच वस्त्र म्हणून वापरतात; नंदा, आता मध्यम भक्तांची माहिती ऐका.
नाऽऽसक्तः कर्मसु गृही पूर्वप्राक्तनतः शुचिः । करोति सततं चैव पूर्वकर्मनिकृन्तनम्
गृहस्थ असूनही, तो कर्मांमध्ये आसक्त राहत नाही, पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळे शुद्ध असतो, आणि नेहमी पूर्वीच्या कर्माचा नाश करण्यासाठीच वागतो.
न करोत्यपरं वत्नात्संकल्परहितः स च । सर्वं कृष्णस्य यत्किंचिन्नाहं कर्ता च कर्मणः
तो इच्छा करून दुसरे काही करत नाही; त्याच्या सर्व कृतींना हेतू नसतो, आणि जे काही करतो ते सर्व कृष्णासाठीच करतो, स्वतःसाठी नाही.
कर्मणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेदिति । न्यूनभक्तश्च तन्न्यूनः स च प्राकृतिकः श्रुतौ
कर्म, मन आणि वाणीने तो नेहमी असेच चिंतन करतो; ज्या भक्ताची भक्ती कमी आहे, त्याला न्यून भक्त म्हणतात आणि तो शास्त्रानुसार सामान्य मानला जातो.
यमं वा यमदूतं वा स्वप्नेऽपि न च पश्यति । पुरुषाणां सहस्रं च पूर्वभक्तः सुद्धरेत्
जो पूर्वी भक्ती केलेला असतो, त्याला यम किंवा यमदूत स्वप्नातही दिसत नाहीत; तो हजार लोकांना शुद्ध करू शकतो.
पुंसां शतं मध्यमश्च तच्चतुर्थं च प्राकृतः । भक्तश्च त्रिविधस्तात कथितश्च तवाऽऽज्ञया
मध्यम भक्त शंभर लोकांना शुद्ध करतो, आणि सामान्य भक्त त्याच्या चौथ्या भागाइतकेच; प्रिय, तुझ्या आज्ञेने हे तीन प्रकारचे भक्त सांगितले आहेत.
ब्रह्माण्डरचनाख्यानं श्रूयतां सावधानतः । ब्रह्माण्डरचनार्थं च भक्ता जानन्ति यत्नतः
ब्रह्मांड निर्मितीची कथा लक्षपूर्वक ऐका; भक्त मोठ्या प्रयत्नाने ब्रह्मांड निर्मितीचा हेतू समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
मुनयश्च सुराः सन्तः किंचिज्जानन्ति दुःखतः । जानामि विश्वं सर्वार्थ ब्रह्माऽऽनन्तो
मुनी, देव आणि सज्जन थोडेच आणि तेही कठीणतेने जाणतात; मी मात्र संपूर्ण विश्व आणि त्याचा अर्थ जाणतो, हे अनंत ब्रह्मा.
धर्मः सनत्कुमारश्च नरनारायणावृषी । कपिलश्च गणेशश्च दुर्गा लक्ष्मीः सरस्वती
धर्म, सनत्कुमार, नर-नारायण ऋषी, कपिल, गणेश, दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वती,
वेदाश्च वेदमाता च सर्वज्ञा राधिका स्वयम् । एते जानन्ति विश्वार्थ नान्यो जानाति कश्चन
वेद, वेदमाता आणि सर्वज्ञ राधिकाही — हेच विश्वाचा अर्थ जाणतात; याशिवाय कोणीही जाणत नाही.
वैषम्यार्थ च सुधियः सर्वे विज्ञातुमक्षमाः । नित्याकाशो यथाऽऽत्मा च तथा नित्या दिशो दश
सर्व बुद्धिमान लोक वैषम्याचा अर्थ समजू शकत नाहीत; जसा आकाश नेहमीच असतो, तसेच दहा दिशा देखील शाश्वत आहेत.
यथा नित्या च प्रकृतिस्तथैव विश्वगोलकः । गोलोकश्च यथा नित्यस्तथा वैकुण्ठ एव च
जशी प्रकृती शाश्वत आहे, तसाच हा विश्वाचा गोळाही; आणि जसा गोलोक शाश्वत आहे, तसाच वैकुंठही.
एकदा मयि गोलोके रासे नित्यं प्रकुर्वति । आविर्भूता च वामाङ्गाद्बाला षोढशवार्षिकी
एकदा मी गोलोकात रास नेहमी करत असताना, माझ्या डाव्या बाजूने सोळा वर्षांची एक सुंदर कन्या प्रकट झाली.
श्वेतचम्पकवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा । अतीव सुन्दरी रामा रमणीनां परावरा
ती पांढऱ्या चंपकाच्या फुलासारखी उजळ, शरदचंद्रासारखी तेजस्वी, अतिशय सुंदर, रमणीय, आणि सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ होती.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या कौमलाङ्गी मनोहरा । वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नाभरणभूषिता
हलकी हसू असलेला, प्रसन्न चेहरा, कोमल अंग, मन मोहून टाकणारी; अग्नीशुद्ध वस्त्र परिधान केलेली, रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली.
यथा जलदपङ्क्तिश्च बलाकाभिर्तिभूषिता । सिन्दूरबिन्दूना चारुचन्द्रचन्दनबिन्दुभिः
जशी ढगांची रांग बगळ्यांनी शोभून जाते, तशी तिची शोभा सुंदर सिंदूर, चंद्रासारख्या चंदनाच्या ठिपक्यांनी आणि इतर आकर्षक बिंदूंनी वाढली होती.
कस्तूरीबिन्दुभिः सार्धं सीमन्तान्धःस्यलोज्ज्वला । अमूल्यरत्ननिर्माणसुस्निग्धकिरणोज्ज्वला
कस्तुरीच्या ठिपक्यांसह तिच्या सिमंताचा भाग उजळत होता; अमूल्य रत्नांच्या मऊ किरणांनी ती तेजस्वी दिसत होती.
विचित्रैश्च सुचित्रैश्च सुकपोलस्थलोज्ज्वला । खमेन्द्रचञ्चुविजितनासामौक्तिकशोभिता
विविध सुंदर रेखाटनांनी तिचे गाल उजळले होते; तिच्या नाकावर मोत्यांची नथ होती, जी आकाशपतीच्या चोचीपेक्षाही सुंदर होती.
गजेन्द्रगण़्डनिर्मुक्तमुक्ताभूषणभूषिता । शुक्त्या विमुक्तमुक्ताभदन्तपङ्क्तिमनोहरा
गजेंद्राच्या सोंडेपासून सुटलेल्या मोत्यांच्या दागिन्यांनी ती सजली होती; शिंपल्यातून सुटलेल्या मोत्यांसारखी तिच्या दातांची रांग मनमोहक होती.
वलिताकलिताऽतीव पक्वबिम्बाधरा वरा । शश्वत्पूर्णेन्दुनिन्दास्या पद्मनिन्दितलोचना
तिचे ओठ वाकडे आणि अतिशय सुंदर, पिकलेल्या बिंबाफळासारखे होते; तिचा चेहरा नेहमीच पूर्ण चंद्रालाही लाजवणारा, आणि डोळे कमळालाही हरवणारे होते.
कृष्णसारनिभोद्भिन्नसुचारुकज्जलोज्ज्वला । अमूल्यरत्ननिर्माणकेयूरकङ्कणोज्ज्वला
कृष्णमृगासारख्या डोळ्यांमध्ये सुंदर काजळ चमकत होते; अमूल्य रत्नांनी बनवलेले कडे आणि अंगठ्या तिच्या हातात उजळत होत्या.
मणीन्द्रराजराजीभिः शङ्खयुग्मकरोज्जवला । रत्नाङ्गुलीयकैरेभिरमृताङ्गुलिभूषिता
मणींच्या आणि शंखांच्या जोड्यांनी तिचे हात शोभून गेले होते; रत्नांच्या अंगठ्यांनी आणि अमृतासारख्या बोटांनी ती सजली होती.