फलं च सर्वं तपसां व्रतानां च व्रजेश्वर । इदं स्तुत्वा नमस्कृत्वा भुङ्क्ते सा तदनुज्ञया
व्रजेश्वरा, हे स्तोत्र म्हणून आणि नमस्कार करून, तिच्या परवानगीने सर्व तप आणि व्रतांचे फळ मिळतं.
अथ चतुरशीतितमोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच द्विजदेवार्चनं चैव करोति सततं गृही । स्वधर्माचरणं चैव चातुर्वर्ण्यं च नित्यणः
श्रीभगवान म्हणाले: जो गृहस्थ नेहमी द्विज आणि देवांची पूजा करतो, आपला धर्म पाळतो आणि चार वर्णांची व्यवस्था रोज राखतो—
कुर्वन्ति गृहिणामाशां सर्वे देवादयस्तथा । अकृत्वाऽतिथिपूजां च गृहस्थश्च सदाऽशुचिः
अशा गृहस्थाच्या सर्व इच्छा देव आणि इतर सगळे पूर्ण करतात; पण जो अतिथीचं पूजन करत नाही, तो गृहस्थ नेहमी अपवित्र राहतो.
पितरः कर्मकाले चातिथिकाले च देवताः । सर्वे गृहस्थमायान्ति निपानमिव धेनवः
कर्मकाळात आणि अतिथी येईल तेव्हा, पितर, देवता आणि सगळे गृहस्थाकडे येतात, जसं गायी पाणवठ्यावर येतात.
समायाति प्रयत्नेन सयाह्ने क्षुधितोऽतिथिः । पूजां लब्ध्वाऽऽशिषं कृत्वा प्रयाति गृहिणो गृहात्
संध्याकाळी उपाशी अतिथी प्रयत्नपूर्वक येतो; त्याची पूजा करून, त्याला आशीर्वाद देऊन, तो गृहस्थाच्या घरातून निघून जातो.
अकृत्वाऽतिथिपूजां च गृही भवति पातकी । त्रैलोक्यजनितं पापं लभते नात्र संशयः
जो गृहस्थ अतिथीची पूजा करत नाही, तो पापी होतो; त्याला त्रैलोक्यापासून उत्पन्न होणारं पाप मिळतं—यात काहीच शंका नाही.
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिर्वते । पितरस्तस्य देवाश्च वह्नयश्च तथैव च
ज्याच्या घरी अतिथीची आशा मोडली आणि तो निघून गेला, त्याच्या घरातून पितर, देव आणि अग्नीही निघून जातात.
निराशाः प्रतिगच्छन्ति गृहिणोऽतिथयो गृहात् । स्त्रीध्नैर्गोघ्नैः कृतघ्नैश्च ब्राह्मणैर्गुरुतल्पगैः
गृहस्थाच्या घरातून निराश होऊन निघून गेलेले अतिथी, जसे स्त्रीहत्यारे, गायी मारणारे, उपकार विसरणारे आणि गुरुच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारे ब्राह्मण, तसेच निघून जातात.
तुल्यदोषो भवत्येव येनातिथिरनर्चितः । स्वात्मनः पातकं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति
जो अतिथीची पूजा करत नाही त्याला जसा दोष लागतो, तसाच दोष त्याला लागतो; तो आपलं पुण्य देऊन, गृहस्थाचं पाप घेऊन निघून जातो.
तस्मात्कृत्वा सर्वसेवां देवादींश्च शुभाशयः । पोष्याणां भरणं कृत्वा पश्चाद्भुङ्क्ते स धर्मवित्
म्हणून देव आणि इतरांची सेवा मनापासून करून, आपल्या कुटुंबाचा सांभाळ करून, धर्म जाणणारा गृहस्थ शेवटी जेवतो.
यस्य माता गृहे नास्ति भार्या च पुंश्चली तथा । अरण्यं तेन गन्तव्यमरण्याद्दुःखदं गृहम्
ज्याच्या घरी आई नाही आणि बायकोही वाईट वागणारी आहे, त्याने जंगलात जावं; कारण त्याच्यासाठी घर जंगलापेक्षा जास्त दुःखदायक आहे.
पतीं द्वेष्टि सदा दुष्टा विषतुन्यं च पश्यति । ददाति तस्मै नाऽऽहारं भर्त्सनं कुरुते सदा
वाईट बायको नेहमी नवऱ्याचा तिरस्कार करते, त्याच्याकडे विषासारखं पाहते, त्याला जेवायला देत नाही आणि नेहमी ओरडते.
पूजितं मुनितुल्यं च सा च पापीयसी परम् । संततं तृणवन्मत्वा न्यक्कारं कुरुते सदा
अशी पापी स्त्री, जरी तिला ऋषीसारखी मान्यता दिली तरी, नवऱ्याला गवतासारखा समजून नेहमी अपमान करते.
दुर्वाक्यावह्निना दग्धो मृततुल्यश्च जीवति । यावज्जीवनपर्यन्तं संप्राप्य दुष्टवंशजाम्
कडक बोलण्याच्या आगीत जळून, तो जिवंत असूनही मृतासारखा जगतो, कारण त्याला आयुष्यभर वाईट बायको मिळाली आहे.
गृहिणीनां सदाचारं श्रूयतां तच्छ्रु तौ श्रुतम् । गृहिणी पतिभक्ता च देवब्राह्मणबूजिता
आता गृहिणींच्या चांगल्या वागणुकीबद्दल ऐका: गृहिणी आपल्या नवऱ्याची भक्त असते आणि देव- ब्राह्मणांची पूजा करते.
सा शुद्धा प्रातरुत्थाय नमस्कृत्य पतिं सुरम् । प्राङ्गणे मङ्गलं दद्याद्गोमयेन जलेन च
ती शुद्ध असते, पहाटे उठते, नवऱ्याला आणि देवांना नमस्कार करते, अंगणात गोमय आणि पाण्याने मंगल कार्य करते.
गृहकृत्यं च कृत्वा च स्नात्वाऽऽगत्य गृहं सती । सुरं विप्रं पतिं नत्वा पूजयेद्गृहदेवताम्
सती स्त्री घरातील कामं करून, स्नान करून परत घरी येते. ती देव, ब्राह्मण आणि पती यांना वंदन करून, घरातील देवतांची पूजा करते.
गृहकृत्यं सुनिर्वृत्य भोजयित्वा पतिं सती । अतिथिं पूजयित्वा च स्वयं भुङ्कते सुखंसती
सती स्त्री घरातील सर्व कामं नीट पार पाडून, पतीला जेवू घालते. पाहुण्याचं आदरपूर्वक स्वागत करून, मग स्वतः आनंदाने जेवते.
पुत्रैश्च पूजितस्तातः शिष्यैश्च पूजितो गुरुः । आज्ञया कुरुते कर्म पुत्रः शिष्यश्च भृत्यवत्
पिता मुलांकडून, तर गुरु शिष्यांकडून सन्मानित होतो. त्यांची आज्ञा मानून, मुलगा आणि शिष्य दोघंही सेवकासारखं वागतात.
न प्रेरयेद्गुरुं तातं पुत्रः शिष्यश्च कर्मसु । पित्रे च गुरवे नित्यं सर्वस्वं च समर्पयेत्
मुलगा किंवा शिष्य यांनी कधीच पित्याला किंवा गुरुला कोणत्याही कामासाठी आज्ञा देऊ नये. पित्याला आणि गुरुला नेहमी आपलं सर्व काही समर्पित करावं.
न कुर्यान्नरबुद्धिं च गुरौ पितरि संततम् । कृत्वा च नरबुद्धिं च ब्रह्महत्यां लभेद्ध्रुवम्
कधीच पित्याला किंवा गुरुला साधा मनुष्य समजू नये. जर असं केलं, तर तो नक्कीच ब्रह्महत्येचा पापी होतो.
मातरं पूजयेद्भक्त्या पितुश्चाप्यधिकां तथा । मातुः परं गुरुं चैव पूजयेद्भक्तियोगतः
मातेला भक्तीने पूजावं, आणि पित्याला तर त्याहून अधिक आदर द्यावा. गुरूला आणि मातेला भक्तीभावाने सर्वश्रेष्ठ मानावं.
पिता माता गुरुर्भार्या शिष्यः पुत्रः सदाऽक्षमः । अनाथा भगिनी कन्या नित्यं पोष्या गुरुप्रिया
पिता, माता, गुरु, पत्नी, शिष्य आणि पुत्र यांची नेहमी काळजी घ्यावी. अनाथ, बहीण, कन्या आणि गुरुच्या आवडत्या स्त्रियांचीही नेहमीच जपणूक करावी.
एवं च कथितं तात सर्वेषां धर्ममुत्तमम् । श्त्रीजातिर्वास्तपीशुद्धा ताश्च सर्वाः पतिव्रताः
हे तात, सर्वांचा श्रेष्ठ धर्म असा सांगितला आहे. शुद्ध वर्तन असलेल्या स्त्रिया, त्या सर्व पतिव्रता आहेत.
सर्वा जातिरेकविधा चाऽऽदौ सृष्टा च ब्रह्मणा । ताः सर्वाः प्रकृतेरंशाः पवित्राः पण्डिताधिकाः
सर्व जाती सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने एकसारख्या निर्माण केल्या. सर्व स्त्रिया प्रकृतीच्या अंशाने पवित्र आणि पंडितांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत.
केदारकन्याशापेन स हि धर्मः क्षयं गतः । तदा कोपेन धात्रा च कृत्या स्त्री च विनिर्मिता
केदारकन्येच्या शापामुळे तो धर्म नष्ट झाला. तेव्हा रागाने सृष्टीकर्त्याने कृत्या आणि स्त्री यांची निर्मिती केली.
कृत्या स्त्री त्रिविधा जातिर्ब्रह्मणा निर्मिता पुरा । उत्तमा प्रथमा सा च मध्यमा चाधमा व्रज
कृत्या आणि स्त्री या ब्रह्मदेवाने तीन प्रकारच्या निर्माण केल्या — श्रेष्ठ, मध्यम आणि अधम.
उत्तमा पतिभक्ता सा किंचिद्धर्मसमन्विता । प्राणान्तेऽपि न कुरुते तं जारमयशकरम्
श्रेष्ठ स्त्री पतीभक्त असते, तिच्यात काही धर्म असतो. ती मृत्यूपर्यंत कधीच परपुरुषाशी संबंध ठेवून पतीचं नाव खराब करत नाही.
पूजयेत्सा यथा कान्तं तथा देवद्विजातिथीन् । व्रतानि चोपवासांश्च कुरुते सर्वपूजनम्
ती आपल्या पतीची जशी पूजा करते, तशीच देव, ब्राह्मण आणि पाहुण्यांचीही करते. व्रत, उपवास आणि सर्व पूजा ती मनापासून पाळते.
गुरुणा रक्षिता यत्नाज्जारं च न भजेद्भयात् । स कृत्रिमा मध्यमा च यथाकिंचित्पतिं भजेत्
गुरूने काळजीपूर्वक राखण केल्यामुळे ती भीतीपोटी परपुरुषाशी संबंध ठेवत नाही. मध्यम स्त्री मात्र कृत्रिम असते आणि थोड्याशा प्रमाणात पतीची सेवा करते.