विप्रवैष्णवयोर्धर्मः कथितश्च व्रजेश्वरः । यदुक्तं च पुराणैश्च चतुर्भिः श्रुतिभिस्तथा
व्रजेश्वरा, ब्राह्मण आणि वैष्णवांचे धर्म येथे सांगितले, तसेच पुराणे आणि चारही वेदांमध्ये जसे सांगितले आहे.
द्विजार्चनं क्षत्रियाणां तथा नारायणार्चनम् । राज्यानां पालनं चैव रणे निर्भयता तथा
क्षत्रियांसाठी ब्राह्मणांची आणि नारायणाची पूजा, राज्याचे रक्षण आणि युद्धात निर्भयता हे कर्तव्य सांगितले आहे.
नित्यं दानं ब्राह्मणेभ्यः शरणागतरक्षणम् । पुत्रतुल्यं प्रजानां च दुःखिनां परिपालनम्
सतत ब्राह्मणांना दान देणे, शरण आलेल्यांचे रक्षण करणे, प्रजेला मुलासारखे जपणे आणि दुःखी लोकांची काळजी घेणे हे कर्तव्य आहे.
शस्त्रास्त्राणां च नैपुण्यं रणे शौण्डीर्यमेव च । तपश्च धर्मकृत्यं च यत्नतः कुरुते मुदा
शस्त्रास्त्रातील कौशल्य, युद्धातील शौर्य, तप आणि धर्मकृत्ये आनंदाने आणि मन लावून करावी.
पण्डितं नीतिज्ञास्त्रज्ञं नित्यं च परिपालयेत् । नियोजयेत्सभामध्ये नित्यं सद्भिश्च संयुते
पंडित, नीती जाणणारे आणि शस्त्रविद्येत निपुण असणाऱ्यांचे नेहमी रक्षण करावे; सभेत त्यांची नेमणूक करावी आणि सत्पुरुषांनी त्यांना वेढून ठेवावे.
हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं च चतुष्टयम् । पालयेद्यत्नतो नित्यं यशस्वी च प्रतापवान्
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ या सैन्याच्या चारही विभागांचे नेहमी काळजीपूर्वक रक्षण करावे; आणि स्वतः कीर्तीवान व पराक्रमी असावे.
रणे निमन्त्रितश्चैव दाने न विमुखो भवेत् । रणे वा यस्त्यजेत्प्राणांस्तस्य स्वर्गो यशस्करः
युद्धात किंवा दान देताना कोणी मागे हटू नये; आणि जो युद्धात प्राण सोडतो, त्याला स्वर्गात अमर कीर्ती मिळते.
वैश्यानामपि वाणिज्यमीश्वरः कृषिपालने । विप्रदेवार्चनं दानं तपस्या व्रतसेवनम्
वैश्यांसाठी व्यापार, शेती आणि जनावरांची देखभाल हे परमेश्वराने सांगितले आहे; ब्राह्मणांसाठी देवपूजा, दान, तपश्चर्या आणि व्रतांचे पालन हे कर्तव्य आहे.
विप्राणामर्चनं नित्यं शूद्रधर्मो विधीयते । तत्कृषी तद्धनग्राही शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत्
शूद्रांसाठी रोज ब्राह्मणांची सेवा करणे हेच धर्म आहे; पण शूद्राने शेती केली किंवा त्यातून मिळालेलं धन घेतलं, तर तो चांडाळ होतो.
गृध्रः कोटिसहस्राणि शतजन्मानि सूकरः । श्वापदः शतजन्मानि शूदो विप्रधनापहः
जो शूद्र ब्राह्मणाचं धन घेतो, तो दहा कोटी जन्म गिधाड, शंभर जन्म डुक्कर, आणि शंभर जन्म जंगली प्राणी म्हणून जन्म घेतो.
यः शूद्रो ब्राह्मणीगामी मातृगामी स पातकी । कृम्भीपाके पच्यते स यावद्वै ब्रह्मणः शातम्
जो शूद्र ब्राह्मण स्त्रीकडे किंवा स्वतःच्या आईकडे जातो, तो मोठा पापी असतो; त्याला ब्रह्मदेवाच्या शंभर युगांइतका काळ कुंभिपाक नरकात तळवलं जातं.
कुम्भीपाके तप्रतैले भुक्तः सर्पैरहर्निशम् । शब्दं च विकृताकारं कुरुते यमताडनात्
कुंभिपाक नरकात उकळत्या तेलात तो दिवस-रात्र सापांनी खाल्ला जातो; यमाच्या मारामुळे तो विचित्र आवाज काढतो.
ततश्चाण्डालयोनिः स्यात्सप्तजन्मसु पातकी । सप्तजन्मसु सर्पश्च जलौकाः सप्तजन्मसु
त्याच्या नंतर सात जन्म तो चांडाळाच्या पोटी पापी म्हणून जन्म घेतो; सात जन्म साप, आणि सात जन्म जळव म्हणून जन्म घेतो.
जन्मकोटिसहत्रं च विष्ठायां जायते कृमिः । पुंश्चलीनां योनिकृमिः स भवेत्सप्तजन्मसु
दहा कोटी जन्म तो विष्ठेत किडा म्हणून जन्म घेतो; आणि सात जन्म तो व्यभिचारिणी स्त्रियांच्या योनीत किडा होतो.
गर्वा व्रणकृमिः स्याच्च पातकी सप्तजन्मसु । योनौ योनौ भ्रमत्येवं न पुनर्जायते नरः
अहंकारामुळे तो सात जन्म जखमेतील किडा होतो; अशा प्रकारे तो एकाच्या मागून एक वेगवेगळ्या योनीत जन्म घेत राहतो, पण पुन्हा माणूस म्हणून जन्म घेत नाही.
संन्यासिनां च यो धर्मो मन्मुखाच्च निशामय। दण्डग्रहणमात्रेण नरो नारायणो भवेत्
संपूर्ण त्याग करणाऱ्यांचा धर्म मी सांगतो: केवळ दंड घेतल्यावर मनुष्य नारायणासारखा होतो.
पूर्वकर्माणि दग्ध्वा च परकर्मनिकृन्तनम् । कुरुते चिन्तयेन्मां च ह्यायाति मम मन्दिरम्
पूर्वीची कर्मे जाळून, दुसऱ्यांची कर्मे तोडून, तो माझा विचार करतो आणि माझ्या धामाला पोहोचतो.
संन्यासिनां पदस्पर्शात्सद्यः पूता वसुंधरा । सद्यः पुनन्ति तीर्थानि वैष्णवस्य यथा व्रज
संन्याशाच्या पायाचा स्पर्श झाल्यावर पृथ्वी लगेच पवित्र होते; जसं व्रजातील वैष्णवाच्या उपस्थितीने तीर्थे पवित्र होतात.
संन्यासिनश्च स्पर्शेन निष्पापो जायते नरः । संन्यासिनं भोजयित्वा चाश्वमेधफलं लभेत्
संन्याशाचा स्पर्श केल्यावर मनुष्य पापमुक्त होतो; आणि संन्याशाला जेवू घातल्यावर अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं.
नत्वा च कामतो दृष्ट्वा राजसूयफलं लभेत् । फलं संन्यासिनां तुन्यं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
स्वतःच्या इच्छेने वाकून किंवा पाहिलं तरी राजसूय यज्ञाचं फळ मिळतं; हेच फळ संन्याशी, यती आणि ब्रह्मचारी यांच्यामुळे मिळतं.
संन्याची याति सायाह्ने क्षुधितो गृहिणां गृहम् । सदन्नं वा कदन्नं वा तद्दत्तं नैव वर्जयेत्
संन्याशी संध्याकाळी उपाशी असताना गृहस्थाच्या घरी जातो; चांगलं असो वा वाईट, जे मिळेल ते त्याने नाकारू नये.
न याचते च मिष्टान्नं न कुर्यात्कोपमेव च । न धनग्रहणं कुर्यादेकवासा निरीहतः
तो गोड अन्नाची मागणी करत नाही, रागावत नाही; धन घेत नाही आणि एकच वस्त्र घालून, इच्छा सोडून राहतो.
शीतग्रीष्मसमानश्च लोभमोहविवर्जितः । तत्र स्थित्वैकरात्रं च प्रातरन्यत्स्थलं व्रजेत्
थंडी-उन्हात तो सारखाच राहतो, लोभ आणि मोह त्याच्यात नसतात; एका ठिकाणी एक रात्र थांबून, सकाळी दुसऱ्या ठिकाणी जातो.
यानमानोहणं कृत्वा गृहीत्वा गृहिणो धनम् । गृहं कृत्वा गृही रम्यात्स्वधर्मात्पतितो भवेत्
संन्याशाने प्रवासासाठी वाहन घेतलं, माल वाहून नेला किंवा गृहस्थाचं धन घेतलं आणि मग घर बांधून सुखाने राहिला, तर तो स्वतःच्या धर्मातून खाली पडतो.
कृत्वा चकृषिवाणिज्यं कुवृत्तिं कुरुते च यः । स संन्यासी हृताचारः स्वधर्मात्वतितो भवेत्
जो कोणी संन्यासी होऊन शेती, व्यापार किंवा चुकीचे उपजीविका करतो, तो संन्यासी योग्य आचरण सोडून आपल्या धर्माच्या मर्यादेपलीकडे जातो.
अशुभं च शुभं वाऽपि स्वकर्म कुरुते यदि । बहिष्कृतः स्वधर्मो वाऽप्युपहास्यश्च वै भवेत्
जो आपला ठरलेला धर्म न पाळता कुठलेही शुभ किंवा अशुभ कर्म करतो, तो आपल्या धर्मातून बाहेर पडतो आणि लोकांच्या हसण्याचा विषय होतो.
ब्राह्मणी पतिहीना या भवेन्निष्कामिनी सदा । एकभुक्ता दिनान्ते सा हविष्यान्नरता सदा
ब्राह्मण स्त्री विधवा झाली आणि नेहमीच वासनेपासून दूर राहिली, दिवसाअखेरीस एकदाच अन्न घेतली, तर तिने नेहमी यज्ञातले अन्नच खावे.
न धत्ते दिव्यवस्त्रं च गन्धद्रव्यं सुतैलकम् । स्रजं च चन्दनं चैव शङ्खसिन्दूरभूषणम्
ती सुती वस्त्र, सुवासिक द्रव्ये, सुगंधी तेल, फुले, चंदन, शंख, कुंकू किंवा दागिने वापरत नाही.
त्यक्त्वा मलिनवस्त्रा स्यान्नित्यं नारायणं स्मरेत् । नारायणस्य सेवां च कुरुते नित्यमेव च
अशा सर्व गोष्टी सोडून ती साधे कपडे घालते आणि नेहमी नारायणाचे स्मरण करते, तसेच नारायणाची सेवा सतत करते.
तन्नामोच्चारणं शश्वत्कुरुते नान्यभक्तितः । पुत्रतुल्यं च पुरुषं सदा पश्यति धर्मतः
ती नेहमी नारायणाचेच नाव उच्चारते, दुसऱ्या कुणाच्या भक्तीने नाही; आणि सर्व पुरुषांना धर्माप्रमाणे मुलासारखेच पाहते.