काश्यपे दुर्गते नीचे देवब्राह्मणनिन्दके । मूर्खे चैवानभिज्ञे च न च स्वप्नं प्रकाशयेत्
पडलेल्या, नीच, देव किंवा ब्राह्मणांची निंदा करणाऱ्या, मूर्ख किंवा अज्ञानी व्यक्तीस स्वप्न सांगू नये.
अश्वत्थे गणके विप्रे पितृदेवासनेषु च । आर्ये च वैष्णवे मित्रे दिवा स्वप्नं प्रकाशयेत्
अश्वत्थ वृक्षाजवळ, गणक, ब्राह्मण, पितर किंवा देवांच्या आसनावर, आदरणीय, वैष्णव किंवा मित्राजवळ, दिवसा स्वप्न सांगावे.
इति ते पुण्यमाख्यातं कथितं पापनाशनम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
असे हे पुण्याचे, पाप नष्ट करणारे, धन्य, कीर्ती आणि दीर्घायुष्य देणारे कथन तुला सांगितले. अजून काय ऐकायचे आहे?
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo भगवन्नन्दसंo द्व्यशीतितमोऽध्यायः
श्रीब्रह्मवैवर्त पुराणातील, श्रीकृष्ण जन्मखंडातील, नारद आणि भगवन्नंद संवादाचा बयाऐंशीवा अध्याय येथे संपला.
अथ त्र्यशीतितमोऽध्यायः नन्द उवाच वेदानां कारणं त्वं च ब्रह्मादीनां च पुत्रक । सर्वं कथय भद्रं ते कं पृच्छामि त्वया विना
नंद म्हणाले – वेदांचा आणि ब्रह्मादिकांचा मूळ कारण तूच आहेस, बाळा. सर्व काही मला सांग, तुझ्या कल्याणासाठी मी विचारतो; तुझ्याशिवाय मी कुणाला विचारू?
विप्राणां यो हि धर्मश्च क्षत्रविद्शूद्रकर्मणाम् । संन्यासिनां च यो धर्मो यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ब्राह्मणांचा धर्म काय, क्षत्रिय आणि शूद्रांची कर्तव्ये कोणती, संन्यासी, यती आणि ब्रह्मचारी यांचा धर्म काय हे सांग.
विप्राणां विधवास्त्रीणां वैष्णवानां सतामपि । पतिव्रतानां स्त्रीणां च तत्सर्व वक्तुमर्हसि
ब्राह्मण, विधवा स्त्रिया, वैष्णव, सत्पुरुष आणि पतीपरायण स्त्रिया यांच्या कर्तव्यांबद्दलही तू सांग.
गृहिणां गृहिणीनां च शिष्याणां च विशेषतः । पुत्राणां चापि कन्यानां पितरं मातरं प्रति
गृहस्थ, त्यांच्या पत्नी, विशेषतः शिष्य, आणि पुत्र-कन्या यांनी वडील-मातेकडे कसे वागावे हेही सांग.
स्त्रीजातिश्च कतिविधा भक्तः कतिविधः प्रभो । ब्रह्माण्डं च कतिविधं वदनं च किमात्मकम्
स्त्रियांचे किती प्रकार आहेत, भक्तांचे किती प्रकार आहेत, ब्रह्मांड किती आहेत, आणि मुखाचे स्वरूप कसे आहे, हे प्रभो, मला सांग.
श्रीभगवानुवाच संध्यापूतः सदा विप्रः कुरुते मम सेवनम् । नित्यं भुङ्कते मत्प्रसादमनिवेद्य कदा च न
श्रीभगवान म्हणाले – जो ब्राह्मण नेहमी संध्यापूजन करून माझी सेवा करतो, नेहमी माझ्या प्रसादाचेच सेवन करतो, आणि कधीही न अर्पण करता खात नाही,
अन्नं विष्ठा जलं यद्विष्णोरनिवेदितम् । विष्णुप्रसादभोजी च जीवन्मुक्तश्च ब्राह्मणः
विष्णूला न अर्पण केलेले अन्न आणि पाणी हे विष्ठेसारखेच आहे; पण जो ब्राह्मण विष्णूच्या प्रसादाचे सेवन करतो, तो या जन्मातच मुक्त होतो.
नित्यं तपस्यानिरतः शुचिः शान्तश्च शास्त्रवित् । व्रततीर्थाश्रितो धर्मी नानाध्यापनसंयुतः
तो नेहमी तपश्चर्येत मग्न असतो, स्वच्छ, शांत, शास्त्रज्ञ, व्रत आणि तीर्थयात्रेला समर्पित, धर्मनिष्ठ आणि विविध शिक्षण देणारा असतो.
विष्णुमन्त्रं गृहीत्वा च कृत्वा च गुरुसेवनम् । गुहीत्वा तदनुज्ञां च पश्चाद्भवति स गृही
विष्णू-मंत्र ग्रहण करून, गुरुची सेवा करून, आणि गुरुची परवानगी मिळाल्यावरच माणूस गृहस्थ होतो.
दक्षिणां नित्यबूजानां गुरवे च निवेदयेत् । गुरूणां पोषणं नित्यं कर्तव्यं नात्र संशयः
नेहमी गुरूला आणि नित्यपूजा करणाऱ्यांना दक्षिणा द्यावी; गुरुचे पालन नेहमी करावे, यात शंका नाही.
सर्वेषामपि वन्द्यानां पिता चैव महान् गुरुः । पितुः शतगुणैर्माता मातुः शतगुणैः सुरः
सर्व वंदनीयांमध्ये वडील हे मोठे गुरु आहेत; आई वडिलांपेक्षा शंभरपट मोठी आहे, आणि देव आईपेक्षा शंभरपट मोठे आहेत.
मन्त्रदस्तन्त्रदश्चैव सृराणां च चतुर्गुणः । नारायणाश्च भगवान्गुरुः प्रत्यक्ष ईश्वरः
मंत्र देणारा आणि तंत्र शिकवणारा हे देवांपेक्षा चारपट श्रेष्ठ आहेत; नारायण स्वतः गुरु आहेत, तेच प्रत्यक्ष ईश्वर आहेत.
उद्देशे दीयते तस्मै सुरायेति श्रुतौ श्रुतम् । प्रत्यक्षभोक्ता स्वगुरुः स्वयं देही जनार्दनः
शास्त्रात सांगितले आहे की, उपदेशाच्या वेळी देव उपस्थित असतात; आपला गुरु प्रत्यक्ष फळभोगी आहे, आणि जनार्दन स्वतः त्या देहात वास करतो.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुरेव स्वयं शिवः । गुरौ च सर्वदेवाश्च तिष्ठन्ति सततं मुदा
गुरु म्हणजे ब्रह्मा, गुरु म्हणजे विष्णू, गुरु म्हणजेच स्वतः शिव; सर्व देवता नेहमी आनंदाने गुरूमध्ये वास करतात.
गुरौ तुष्टे हरिस्तुष्टो यस्मिंस्तुष्टे च देवता । गुरुः पुत्रसमं स्नेहं शिष्येषु न करिष्यति
गुरु प्रसन्न झाला की हरि प्रसन्न होतो, आणि तो प्रसन्न झाला की देवता प्रसन्न होतात; पण गुरुने शिष्यांवर पुत्रासारखे प्रेम करू नये.
लभते ब्रह्महत्यां च भुङ्क्ते कृत्वा च नाऽऽशिषम् । स्वधर्मनिरतो विप्रो ब्राह्मणश्च सदा शुचिः
जर तसे केले तर ब्रह्महत्या पाप लागते आणि आशीर्वाद मिळत नाही; आपला धर्म पाळणारा ब्राह्मण नेहमी पवित्र असतो.
विष्णुसेवी सदा विप्रस्तदन्योऽप्यशुचिः सदा । ब्राह्मणो वृषवाहश्च शूद्राणां सूपकारकः
जो ब्राह्मण नेहमी विष्णूची सेवा करतो तो पवित्र असतो; इतर कुणीही नेहमी अपवित्रच असतो. ब्राह्मण वृषभाचा वाहक आहे, आणि शूद्र स्वयंपाक करणारा आहे.
ब्राह्मणो देवलश्चैव संध्याहीनश्च दुर्बलः । ब्राह्मणश्च दिवाशायी शूद्रश्राद्धान्नभोजनः
जो ब्राह्मण देवलासारखा आहे पण संध्यापूजन करत नाही तो दुर्बल होतो; दिवसा झोपणारा किंवा शूद्राच्या श्राद्धातील अन्न खाणारा ब्राह्मणही तसाच असतो.
शूद्राणां शवदाही च ते च शूद्रसमा द्विजाः । शालग्राममहामन्त्रं कृत्वा पूजां विधानतः
शूद्रांमध्ये जे मृतदेह जाळतात, आणि जे द्विज शूद्रांसारखे वागतात, त्यांनी शाळग्रामाच्या मोठ्या मंत्राने विधिपूर्वक पूजा केली—
भुङ्क्ते नंवेद्यशेषं च तत्पादोदकमेव च । हरेः पादोदकं पीत्वा तीर्थस्नायी भवेन्नरः
ते न वेद्यासहित काही खात नाहीत, उरलेले अन्न घेत नाहीत, आणि फक्त हरिच्या पादोदकाचेच पान करतात; हरिपादोदक प्यायल्याने माणूस तीर्थस्नान केल्यासारखा पवित्र होतो.
मुच्यते सर्वपापेम्यो विष्णुलोकं स गच्छति । स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः
तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकाला जातो; तो जणू सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केलेला आणि सर्व यज्ञांत दीक्षा घेतलेला असतो.
शालग्रामशिलातोयैर्योऽभिषेकं समाचरेत् । गङ्गाजलाद्दशगुणं शालग्रामजलं व्रज
जो शाळग्रामाच्या पाण्याने अभिषेक करतो, त्या शाळग्रामाच्या पाण्याला गंगाजळापेक्षा दहा पट जास्त महत्त्व आहे.
नित्यं भुङ्क्ते च यो विप्रो जीवन्मुक्तः सुरैः समः । विप्राणां नित्यकृत्यं च विष्णोर्नैवेद्यभोजनम्
जो ब्राह्मण रोज ते प्रसाद घेतो, तो जिवंतपणी मुक्त होतो आणि देवांसारखा होतो; ब्राह्मणांचे नित्यकर्म म्हणजे विष्णूच्या नैवेद्याचे भोजन करणे.
यत्नेन पूजनं तस्य तत्पाजोदकमेवनम् । नित्यं त्रिसंध्यं कुरुते भक्त्या च मम पूजनम्
त्याची पूजा मन लावून करावी आणि त्याच्या पूजेचेच पाणी वापरावे; तो नेहमी त्रिसंध्येचे पालन करतो आणि भक्तीने माझी पूजा करतो.
एकादश्यां न भुङ्क्ते च मम वै जन्मवासरे । शिवरात्रौ च हे तात श्रीरामनवमीदिने
तो एकादशीला, माझ्या जन्मदिनी, शिवरात्री आणि श्रीराम नवमीच्या दिवशी अन्न खात नाही.
न च भुङ्क्ते व्रती यो हि जीवन्मुक्तो हि स द्विजः । पृथिव्यां यानि तीर्थानि तस्य पादे च तानि च
जो व्रत पाळतो आणि या दिवशी अन्न खात नाही, तो जिवंतपणी मुक्त होतो, द्विजा; पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे त्याच्या पायाशी येतात.