रत्नेन्द्रसारनिर्माणक्वणन्मञ्जीररञ्जिता । सुवक्रलोचना श्यामा सुचारुकज्जलोज्ज्वला
सर्वोत्कृष्ट रत्नांनी बनवलेल्या किणकिणत्या पैंजणांनी ती सजलेली होती, तिचे डोळे वक्र आणि सुंदर, रंग सावळा, आणि डोळ्यांमध्ये सुंदर काजळ चमकत होतं.
सुचारुसारमुक्ताभदन्तपङ्क्तिमनोहरा । रत्नकुण्डलयुग्मेन चारुगण्डस्थलोज्ज्वला
तिच्या सुंदर, मोत्यासारख्या दातांची रांग मनमोहक होती, आणि तिच्या गालांवर रत्नांच्या कुंडलांच्या जोडीने तेज पसरलं होतं.
कामिनीष्वतुला बाला गजेन्द्रमन्दगामिनी । सुकोमला चन्द्रमुखी कामाधारा च कामुकी
स्त्रियांमध्ये ती बाळगोपाळासारखी, कुणाशीही तुलना न होईल अशी सुंदर होती. तिची चाल हत्तीणीसारखी धीम्या गतीची होती, अंग फारच नाजूक, चेहरा चंद्रासारखा उजळ, आणि ती प्रेमाची मूर्तीच जणू, स्वतःही प्रेमाने ओतप्रोत भरलेली होती.
स्वर्गमन्दाकिनीतीरे स्नाता स्निग्धाम्बरा वरा । ध्यायन्ती गुरुपादं सा स्वगृहं गमनोन्मुखी
ती स्वर्गातील मंदाकिनीच्या काठी स्नान करून, मऊ वस्त्र परिधान करून, आपल्या गुरूंच्या पायांचा ध्यान करत होती आणि मग आपल्या घरी जाण्याच्या तयारीत होती.
दृष्ट्वा तस्याश्च सर्वाङ्गमनङ्गबाणपीडितः । भाद्रे चतुर्थ्यां चन्द्रश्च जहार चेतनां व्रज
तिच्या सर्व अंगाकडे पाहून, प्रेमबाणांनी विद्ध झालेला चंद्र, त्या शुभ चतुर्थीच्या दिवशी, व्रजामध्ये आपली शुद्धी हरपून बसला.
ज्ञानं क्षणेन संप्राप्य रथस्थो रमिको बली । रथमारोहयामास करे धृत्वा च तारकम्
क्षणातच भानावर येऊन, तो बलवान आणि रमणीय चंद्र आपल्या रथावर उभा राहिला, ताऱ्याचा हात धरून तिला रथावर बसवले.
कामोन्मत्तः कामिनीं तां समाश्लिष्य चुचुम्ब च । शृङ्गारं कर्तुमुद्युक्तं तमुवाच गुरुप्रिया
कामाने वेडावलेल्या चंद्राने तिला मिठी मारली आणि चुंबन घेतले; तो प्रेमात रंगायला उत्सुक असताना, गुरूंची प्रिय तिला बोलली.
तारकोवाच त्यज मां त्यज मां चन्द्र सुरेषु कुलपांसन । गुरुपत्नीं ब्राह्मणीं च पातिव्रत्यपरायणाम्
तारा म्हणाली: 'मला सोड, मला सोड, चंद्रा, देवांचा कलंक! मी तुझ्या गुरूची पत्नी आहे, ब्राह्मण स्त्री आहे, आणि पतीव्रते आहे.'
गुरुपत्नीसंगमने ब्रह्महत्याशतं भवेत् । गुरुपत्नी विप्रपत्नी यदि सा च पतिव्रता
गुरूच्या पत्नीशी संग केल्यास शंभर ब्राह्मणहत्येचे पाप लागते; ती जर गुरू किंवा ब्राह्मणाची पत्नी असेल आणि पतीव्रता असेल, तर ते पाप अजूनच मोठे.
ब्रह्महत्यासहस्रं च तस्याः संगमने लभेत् । पुत्रस्त्वं तव माताऽहं धैर्य कुरु सुरेश्वार
अशा स्त्रीशी संग केल्यास हजार ब्राह्मणहत्यांचे पाप लागते; तू माझा मुलगा आहेस, मी तुझी आई आहे — हे लक्षात ठेव, देवांचा अधिपती.
धिक्त्वां श्रुत्वा सुरगुरुर्भस्मीभूतं करिष्यति । पुत्राधिकश्च शिष्यश्च प्रियो मत्स्वामिनो भवान्
जर गुरूला हे कळले, तर तो तुला राख करून टाकील; माझ्या पतीला शिष्य हा मुलापेक्षा जास्त प्रिय आहे.
स्वधर्म रक्ष पापिष्ठ मामेवं मातरं त्यज । दास्यामि स्त्रीवधं तुम्यं यदिमां संग्रहीष्यसि
आपला धर्म जप, पापी, मला — तुझ्या आईला — असा सोडून दे; जर तू मला स्वीकारशील, तर मी तुला स्त्रीहत्येचे फळ देईन.
विलङ्ध्य तारावचनं तां च संभोक्तुमुद्यतम् । शशाप तारा कोपेन निष्कामा सा पतिव्रता
ताराने सांगितलेले दुर्लक्ष करून, चंद्र तिला भोगायला निघाला; तेव्हा पतीव्रता आणि निःस्पृह तारा रागाने त्याला शाप दिला.
राहुग्रस्तो घनग्रस्तः पापदृश्यो भवान्भव । कलङ्की यक्ष्मणा ग्रस्तो भविष्यसि न संशयः
तू राहूच्या तावडीत सापडशील, मेघांनी झाकला जाशील, लोकांना वाईट दिसशील; तुझ्या अंगावर डाग पडतील, क्षयरोग होईल — यात शंका नाही.
चन्द्रं शप्त्वा तदा तूर्ण कामदेवं शशाप सा । तेजस्विना केनचित्त्वं भस्मीभूतो भविष्यसि
चंद्राला शाप दिल्यावर, तिने लगेच कामदेवालाही शाप दिला: 'कोणीतरी तेजस्वी पुरुष तुझा भस्म करून टाकेल.'
चन्द्रस्तारां गृहीत्वा च कृत्वाऽपि रमणं व्रज । क्रोडेनिधाय प्रययौ रुदतीं ता शुचाऽन्विताम्
चंद्राने ताऱ्याला घेऊन तिच्याशी रमण केले आणि मग तिला कुशीत धरून, ती दुःखाने रडत असतानाही, तिला घेऊन निघून गेला.
निर्जने निर्जने रम्ये शैले शैले मनोहरे । सरोनदनदीनां च तीरे तीरे मनोहरे
एकांत, रमणीय अशा जागी, सुंदर पर्वतांवर, तलाव आणि नद्यांच्या मनोहारी काठावर,
मधुव्रतपिकोक्ते च पुष्पोद्याने सुपुष्पिते । रम्यायां पुष्पशथ्यायां स रेमे रामया सह
मधमाशी आणि कोकिळा गात असलेल्या फुलांनी बहरलेल्या बगिच्यांत, सुंदर फुलांच्या वाटांवर, तो रामेसोबत रमला.
चदनोक्षितसर्वाङ्गो मधुपानरतः सुरः । सुखसंभोगसंसक्तो बुबुधे न दिवानिशम्
संपूर्ण अंग चंदनाने लावलेले, मधुर मद्यपानात मग्न, तो देव सुखाच्या भोगात इतका गुंतला की, दिवस रात्र कधी जातात हे त्याला कळलेच नाही.
मलये मलयारण्ये मलयानिलसंयुते । स्यन्दने चन्दनवने पश्चिमोदधिसंनिधौ
मलय पर्वतावर, मलय अरण्यात, मलय वाऱ्याने सुगंधित अशा जागी, चंदनाच्या बनात, पश्चिम समुद्राच्या सान्निध्यात,
त्रिकूटे वटमूले च तत्र चन्द्रसरोवरे । सुचारुशतपत्राणां पत्रे चन्दनचर्चिते
त्रिकूट पर्वतावर, वटवृक्षाच्या सावलीखाली, तिथे चंद्रसरोवराच्या काठी, सुंदर कमळांच्या पानांवर, चंदनाने लिंपलेली ती पाने शोभत होती.
सुचारुचम्पकोद्याने चम्पकानिलपूजिते । क्षीरोदकाञ्चनीभूमौ क्रौञ्चकाञ्चनपर्वते
सुंदर चंपकाच्या बागेत, चंपकाच्या सुवासिक वाऱ्याने पूजिलेल्या त्या ठिकाणी, क्षीरसागराने धुतलेल्या सोन्याच्या भूमीवर, आणि क्रौंच नावाच्या सोन्याच्या पर्वतावर,
रत्नशैले मणिमये मणिमन्दिरसुन्दरे । माणिक्यमुक्तासारेण हीरहारेण शोभिते
रत्नांनी सजलेल्या डोंगरावर, सुंदर मणीमय राजवाड्यात, माणिक आणि मोत्यांच्या माळांनी, तसेच हिर्यांच्या हाराने सजवलेले,
सुचारुवस्त्रचित्राढ्ये श्वेतचामारदर्पणैः । भूषिते रत्नदीपैश्च देवक्रीडे प्रियस्थले
सुंदर रंगीबेरंगी वस्त्रांनी, पांढऱ्या चामरांनी आणि आरश्यांनी, रत्नांच्या दिव्यांनी सजलेले, देवांच्या खेळण्याच्या प्रिय स्थळी,
वारुणीं मदिरां पीत्वा वरुणानीसमन्वितः । बरुणो रमते यत्र तत्र रेमे तया सह
वरुणी मदिरा पिऊन, वरुणान्यांसह वरुण तिथे आनंदाने रमतो, आणि तिथेच तो तिच्यासोबत रमला.
पावने पवनोद्याने परिजातानिलेन च । सुगन्धिमोहिते रत्नमालातीरे च निर्मले
पवित्र आणि वाऱ्याने भरलेल्या बागेत, पारिजाताच्या सुवासिक वाऱ्याने मोहित झालेल्या, आणि निर्मळ रत्नांच्या काठी,
ऋक्षशैले कल्पवृक्षवने वह्निप्रियाश्रमे । पपौ च कामधेनूनां क्षीरं क्षीरोदधेस्तटे
ऋक्ष पर्वतावर, कल्पवृक्षांच्या वनात, अग्नीला प्रिय अशा आश्रमात, क्षीरसागराच्या काठी, त्याने कामधेनूंचे दूध पिले.
वह्निशुद्धांशुकयुगं वह्निस्तस्मै ददौ मुदा । वरुणो रत्नमालां च नत्नच्छत्रं समीरणः
अग्नीने आनंदाने त्याला अग्नीशुद्ध वस्त्रांची जोडी दिली; वरुणाने रत्नमाळ दिली, आणि वायूने रत्नांची छत्री दिली.
तत्र दृष्ट्वाऽसुरगुरं बलिगेहात्समागतम् । प्रणम्य सर्वमुक्त्वा च चन्द्रस्तं शरणं ययौ
तिथे, बळीच्या घरातून आलेल्या असुरगुरूला पाहून, चंद्राने त्याला वंदन करून सर्व काही सांगितले आणि त्याच्या आश्रयाला गेला.
शुक्रस्तं बोधयामास वचनं नीतियुक्तितः । निरपेक्षो सुनिश्रेष्ठो वेदवेदाङ्गपारगः
शुक्राने त्याला नीतिपूर्ण आणि उत्तम असे शब्द सांगितले; तो निष्पक्ष, श्रेष्ठ आणि वेद व वेदांगांचा पारंगत होता.