संत्रस्तो भगवान्कृष्णो बोधयामास यत्नतः । परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ददौ तस्मै जगत्पतिः
भगवान श्रीकृष्ण घाबरला आणि काळजीपूर्वक त्याला शुद्धीवर आणलं. जगाचा स्वामी असलेल्या कृष्णाने त्याला सर्वोच्च आत्मज्ञान दिलं.
श्रीभगवानुवाच हे नन्द जनकश्रेष्ठ सर्वश्रेष्ठ व्रजेश्वर । चेतनं कुरु कल्याम ज्ञानं च परमं श्रृणु
श्रीभगवान म्हणाले — हे नंदा, सर्वश्रेष्ठ पिता, व्रजातील श्रेष्ठ राजा, मन शांत कर आणि हे परम ज्ञान ऐक.
परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ज्ञानिनां च सुदुल्रभम् । वेदशास्त्रे गोपनीयं तुभ्यमेव ददाम्यहम्
हे परमात्मज्ञान ज्ञानी लोकांसाठीही फार दुर्मिळ आहे. वेदशास्त्रांत लपवलेलं हे ज्ञान मी फक्त तुलाच देतो.
निबोध श्रूयतां नन्द सानन्दः सुसमाहितः । जन्ममृत्युचराव्याधिर्यदभ्यासान्न जायते
हे नंदा, आनंदाने आणि एकाग्रतेने ऐक — याच्या सरावाने जन्म, मृत्यू, वार्धक्य आणि आजार येत नाहीत.
स्थिरो भव महाराज व्रजनाथ व्रजं व्रज । ज्ञानं लब्ध्वा सदानन्दः शोकमोहविवर्जितः
हे महराजा, व्रजनाथा, मन स्थिर ठेव आणि व्रजात परत जा. हे ज्ञान मिळवल्यावर तू नेहमी आनंदी राहशील, शोक आणि मोहापासून मुक्त राहशील.
जलबुद्बुदवत्सर्वं संसारं सचराचरम् । प्रभाते स्वप्नवन्मिथ्या मोहकारणमेव च
संपूर्ण सृष्टी, जड आणि जंगम, जलातील फुग्यासारखी आहे. सकाळच्या स्वप्नासारखी ती खोटी आहे आणि मोहाचं कारण आहे.
मिथ्याकृत्रिमनिर्माणहेतुश्च पाञ्चभौतिकः । मायया सत्यबुद्ध्या च प्रतीतिं जायते नरः
ही खोटी, कृत्रिम निर्मिती पाच महाभूतांमुळे होते. माया आणि सत्याची भावना यामुळे माणसाला ती खरी वाटते.
कामक्रोधरोभमोहैर्वेष्टितः सर्वकर्मसु । मायया मोहितः शश्वज्ज्ञानहीनश्च दुर्बलः
काम, क्रोध, अहंकार आणि मोह या सर्व कर्मांत गुंतवतात. मायेमुळे माणूस नेहमीच अज्ञानात राहतो आणि दुर्बल होतो.
निद्रातन्द्राक्षुत्पिपासाक्षमाश्रद्धादयादिभिः । लज्जा शान्तिर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चाऽऽभिश्च वेष्टितः
झोप, आळस, भूक, तहान, संयम, श्रद्धा, दया, लाज, शांतता, धैर्य, पोषण, समाधान आणि भीती यांनी तो वेढला जातो.
मनोबुद्धिचेतनाभिः प्राणज्ञानात्मभिः सह । संसक्तः सर्वदेवैश्च यथा वृक्षश्च वायसैः
मन, बुद्धी, चेतना, प्राण, ज्ञान आणि आत्मा यांच्याशी जोडला गेलेला, सर्व देवांमध्ये गुंतलेला, जसा झाड कावळ्यांनी वेढलं जातं.
अहमात्मा च सर्वेशः सर्वज्ञानात्मकः स्मृतः । मनो ब्रह्मा च प्रकृतिर्बुद्धिरुपा सनातनी
मीच आत्मा आहे, सर्वांचा स्वामी, सर्व ज्ञानाचा मूळ म्हणून ओळखला जातो. मन हे ब्रह्मा आहे, प्रकृती ही सनातन बुद्धी आहे.
प्राणा विष्णुश्चेतना सा पद्मा तु चाधिदेवता । मयि स्थिते स्थिताः सर्वे गतास्तेऽपिगते मयि
प्राण म्हणजे विष्णू, चेतना म्हणजे पद्मा आणि तीच मुख्य देवता आहे. मी असताना सर्वजण असतात; मी गेल्यावर तेही निघून जातात.
अस्माभिश्च विना देहः सद्यः पतति निश्चितम् । पाञ्चभूतो विलीनश्च पञ्चभूतेषु तत्क्षणम्
माझ्याशिवाय शरीर लगेचच पडतं, हे नक्की. पाच महाभूतांनी बनलेलं शरीर त्या क्षणी पाच महाभूतांत विलीन होतं.
नामसंकेतरूपं च निष्फलं मोहकारणम् । शोकश्चाज्ञानिनां तात ज्ञानितां नास्ति किंचन
नाव, ओळख आणि रूप हे व्यर्थ आहेत आणि मोहाचं कारण आहेत. बाबा, अज्ञान्यांना दुःख असतं; ज्ञानी माणसाला काहीच नसतं.
निद्रादयः शक्तयश्च ताः सर्वाः प्रकृते कलाः । लोभादयो ह्यधर्माशास्तथाऽहंकारपञ्चमः
झोप आणि इतर शक्ती या सर्व प्रकृतीच्या अंश आहेत. लोभ वगैरे अधर्म, आणि पाचवा म्हणजे अहंकार.
ते ब्रह्मविष्णुरुद्राशा गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । ज्ञानात्मकः शिवो ज्योतिरहमात्मा च निर्गुणः
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र हे तीन गुण आहेत—सत्त्व वगैरे. शिव हा ज्ञानस्वरूप, तेजस्वी आहे आणि मी आत्मा, निर्गुण आहे.
यदा विशामि प्रकृतौ तदाऽहं सगुणः स्मृतः । सगुणा विषया विष्णुप्रह्मरुद्रादयस्तथा
जेव्हा मी प्रकृतीमध्ये प्रवेश करतो, तेव्हा मला सगुण मानले जाते. सगुण म्हणजे विषय, विष्णु, ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरही.
धर्मो मदंशो विषयी शोषः सूर्यः कलानिधिः । एवं सर्वे सत्कलांशा मुनिमन्वादयःसुराः
धर्म हा मदाचा अंश आहे, विषय म्हणजे कोरडेपणा, सूर्य हा सर्व कलांचा आधार आहे. अशा प्रकारे सर्व चांगले अंश—मुनी, मनू आणि देवता.
सर्वदेहे प्रविष्टोऽहं न लिप्तः सर्वकर्मसु । जीवन्मुक्तश्च मद्भक्तो जन्ममृत्युजराहरः
मी सर्व शरीरांत प्रवेश करतो, पण कोणत्याही कर्माला लागून राहत नाही. माझा भक्त जिवंत असतानाच मुक्त होतो आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण यांपासून मुक्त असतो.
सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमान्कीर्तिमान्पण़्डितः कविः । चतुर्स्त्रिशद्विधः सिद्धः सर्वकर्मोपहारकः
तो सर्व सिद्धींचा स्वामी, श्रीमंत, कीर्तीमान, पंडित आणि कवी आहे. चौतीस प्रकारे सिद्ध झालेला, सर्व कर्मांचे फळ देणारा आहे.
तमुपैमि स्वयं सिद्धं भक्तस्त्वन्यन्न वाञ्छति । द्वाविंशतिविधं सिद्धं सिद्धिसाधनकारणम्
मी स्वतः त्या सिद्धाला प्राप्त होतो; भक्ताला दुसरे काहीही हवे नसते. बत्तीस प्रकारच्या सिद्धी हे सिद्धी मिळवण्याचे साधन आहेत.
मन्मुखाच्छूयतां नन्द सिद्धमन्त्रं गृहाण च । अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा
नंदा, माझ्या तोंडून सिद्ध मंत्र ऐक आणि तो ग्रहण कर. अणिमा, लघिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य आणि महिमा ह्या आहेत.
ईशित्वं च वशित्वं च तथा कामावसायिता । दूरश्रवणमेवेति परकायप्रवेशनम्
ईशित्व, वशित्व, इच्छापूर्ती, दूरचं ऐकणं आणि दुसऱ्याच्या देहात प्रवेश करणं.
मनोयायित्वमेवेति सर्वज्ञत्वमभीप्सितम् । वह्निस्तम्भं जलस्तम्भं चिरंजीवित्वमेव च
मनाने प्रवास करणं, सर्वज्ञता, अग्नी थांबवणं, पाणी थांबवणं आणि दीर्घायुष्य.
वायुस्तम्भं क्षुत्पिपासानिद्रास्तम्भनमेव च । कायव्यूहं च वाक्सिद्धिं मृतानयनमौप्सितम्
वारा थांबवणं, भूक, तहान आणि झोप थांबवणं; शरीराचा बदल, वाक्सिद्धी आणि मृतांना परत आणणं.
सृष्टीनां करणं चैव प्राणाकर्षणमेव च । ॐ सर्वेश्वरेश्वराय सर्वदिघ्नविनाशिने मधुसूदनाय स्वाहेति
सृष्टी निर्माण करणं आणि प्राण आकृष्ट करणं; 'ॐ सर्वेश्वरांचा स्वामी, सर्व दिशांचा नाश करणारा, मधुसूदन, स्वाहा'.
अयं सन्त्रो महागूढः सर्वेषां कल्पपादपः । सामवेदे च कथितः मिद्धानां सर्वमिद्धिदः
हा मंत्र फार गुप्त आहे, सर्वांसाठी कल्पवृक्षासारखा आहे. सामवेदात सांगितला आहे आणि ज्ञानी लोकांना सर्व इच्छित सिद्धी देतो.
अनेन योगिनः सिद्धा मुनीन्द्राश्च सुरास्तथा । शतलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेत्सताम्
या मंत्राने योगी, सिद्ध मुनी आणि देवताही सिद्ध होतात. शंभर हजार वेळा जप केल्याने सत्पुरुषांना मंत्रसिद्धी मिळते.
यदि नारायणक्षेत्रे हविष्यान्नरतो जपेत् । गत्वा कुरु जपं तातकाशिकां मणिकर्णिकाम्
जर कोणी नारायण क्षेत्रात हव्य अन्न खाताना जप करतो किंवा काशी आणि मणिकर्णिका येथे जप करायला जातो.
श्रृशु नारायणक्षेत्रै जलाधस्तच्चतुष्टयम् । अत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन
पाण्याखालील चार नारायण क्षेत्रांची ऐक. इथे नारायणच स्वामी आहे, दुसरा कोणीही स्वामी नाही.