अधुना श्रोतुमिच्छामि पापं येषां च दर्शने । यस्मिन्कर्मणि वा वत्स तन्मां कथितुमर्हसि
आता मला जाणून घ्यायचं आहे की, कोणत्या गोष्टी पाहिल्याने किंवा कोणते कर्म केल्याने पाप लागतं, हे तू मला सांग, प्रिय.
वचनं वेदशाश्रोक्तं तथा वेदानुयायिनः । श्रोतुमिच्छन्ति संतप्ता लोकास्त्वन्मुखतस्तथा
लोक, दुःखी झालेले, वेदांतील आणि वेदांचे अनुयायी सांगतात ते शब्द, तसेच तुझ्या तोंडूनही, ऐकायला इच्छितात.
वेदानां जनकस्त्वं च वैदिकानां सतामपि । प्रह्मादीनां सुराणां च मुनीनां जगतामपि
तूच वेदांचा जन्मदाता, सत्पुरुषांचा, ब्रह्मा आणि देवांचा, ऋषींचा आणि सर्व जगाचा आधार आहेस.
श्रुतं यत्त्वन्मुखाम्भोजात्प्रमाणं वचनामृतम् । तेन देहोऽभिषिक्तो मे वत्सविच्छेददाहनः
तुझ्या कमळासारख्या मुखातून जे ऐकतो, ते प्रमाण आणि अमृतासारखं आहे; त्यामुळे माझ्या अंगावर ते चढतं आणि माझ्या मुलाच्या विरहाचं दुःख जळून जातं.
स्वप्ने यच्छरणाम्भोजं सर्वकामफलप्रदम् । ब्रह्मादयो न पश्यन्ति तदद्य दृष्टिगोचरम्
स्वप्नात तुझे कमळपद पाहिलं की सर्व इच्छा पूर्ण होतात; ब्रह्मादिक देवही ते पाहू शकत नाहीत, पण आज ती माझ्या नजरेसमोर आहेत.
अतः परं त्वत्पदाब्जं क्व पश्यामि च पातकी । विण्मूत्रधारी देहो मे निबद्धश्च स्वकर्मणा
म्हणून, मी पापी असून, अजून कुठे तुझे कमळपद पाहू शकतो? माझं शरीर मलमूत्र धारण करणारं आहे आणि आपल्या कर्माने बांधलेलं आहे.
ईदृशं च दिनं वत्स कदा मम भविष्यति । त्वया ब्रह्मादिनाथेन संवादो मम पापिनः
बाळा, असा दिवस माझ्या नशिबी केव्हा येईल, जेव्हा मी, पापी असूनही, ब्रह्मादिकांचे स्वामी असलेल्या तुझ्याशी संवाद साधू शकेन?
कृपां कुरु कृपानाथ मम दोषं क्षमस्व च । वत्सबुद्ध्या च दुर्नीतं यत्कृतं च महेश्वर
दया कर, दयाळू प्रभो, माझ्या चुका क्षमा कर. मी बालबुद्धीने जे काही वाईट केलं असेल, हे महेश्वरा, ते सर्व माफ कर.
ब्रह्मेशशेषमुनयो ध्यायन्ते त्वत्पदाम्बुजम् । सरस्वती श्रुतिर्यस्य स्तवने जडतां व्रजेत्
ब्रह्मा, शंकर, शेष आणि ऋषी तुझ्या कमळासारख्या पायांची ध्यान करतात. वेदस्वरूप सरस्वतीही तुझं स्तवन करताना गप्प होते.
इत्येवमुक्त्वा नन्दश्च निरानन्दः शुचाऽऽकुलः । मूर्च्छामाप रुदित्वा च पुत्रविच्छेदविह्वलः
असं म्हणून नंदा आनंद हरपून, दुःखाने व्याकुळ झाला. मुलाच्या विरहाने रडता रडता तो बेशुद्ध पडला.
संत्रस्तो भगवान्कृष्णो बोधयामास यत्नतः । परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ददौ तस्मै जगत्पतिः
भगवान श्रीकृष्ण घाबरला आणि काळजीपूर्वक त्याला शुद्धीवर आणलं. जगाचा स्वामी असलेल्या कृष्णाने त्याला सर्वोच्च आत्मज्ञान दिलं.
श्रीभगवानुवाच हे नन्द जनकश्रेष्ठ सर्वश्रेष्ठ व्रजेश्वर । चेतनं कुरु कल्याम ज्ञानं च परमं श्रृणु
श्रीभगवान म्हणाले — हे नंदा, सर्वश्रेष्ठ पिता, व्रजातील श्रेष्ठ राजा, मन शांत कर आणि हे परम ज्ञान ऐक.
परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ज्ञानिनां च सुदुल्रभम् । वेदशास्त्रे गोपनीयं तुभ्यमेव ददाम्यहम्
हे परमात्मज्ञान ज्ञानी लोकांसाठीही फार दुर्मिळ आहे. वेदशास्त्रांत लपवलेलं हे ज्ञान मी फक्त तुलाच देतो.
निबोध श्रूयतां नन्द सानन्दः सुसमाहितः । जन्ममृत्युचराव्याधिर्यदभ्यासान्न जायते
हे नंदा, आनंदाने आणि एकाग्रतेने ऐक — याच्या सरावाने जन्म, मृत्यू, वार्धक्य आणि आजार येत नाहीत.
स्थिरो भव महाराज व्रजनाथ व्रजं व्रज । ज्ञानं लब्ध्वा सदानन्दः शोकमोहविवर्जितः
हे महराजा, व्रजनाथा, मन स्थिर ठेव आणि व्रजात परत जा. हे ज्ञान मिळवल्यावर तू नेहमी आनंदी राहशील, शोक आणि मोहापासून मुक्त राहशील.
जलबुद्बुदवत्सर्वं संसारं सचराचरम् । प्रभाते स्वप्नवन्मिथ्या मोहकारणमेव च
संपूर्ण सृष्टी, जड आणि जंगम, जलातील फुग्यासारखी आहे. सकाळच्या स्वप्नासारखी ती खोटी आहे आणि मोहाचं कारण आहे.
मिथ्याकृत्रिमनिर्माणहेतुश्च पाञ्चभौतिकः । मायया सत्यबुद्ध्या च प्रतीतिं जायते नरः
ही खोटी, कृत्रिम निर्मिती पाच महाभूतांमुळे होते. माया आणि सत्याची भावना यामुळे माणसाला ती खरी वाटते.
कामक्रोधरोभमोहैर्वेष्टितः सर्वकर्मसु । मायया मोहितः शश्वज्ज्ञानहीनश्च दुर्बलः
काम, क्रोध, अहंकार आणि मोह या सर्व कर्मांत गुंतवतात. मायेमुळे माणूस नेहमीच अज्ञानात राहतो आणि दुर्बल होतो.
निद्रातन्द्राक्षुत्पिपासाक्षमाश्रद्धादयादिभिः । लज्जा शान्तिर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चाऽऽभिश्च वेष्टितः
झोप, आळस, भूक, तहान, संयम, श्रद्धा, दया, लाज, शांतता, धैर्य, पोषण, समाधान आणि भीती यांनी तो वेढला जातो.
मनोबुद्धिचेतनाभिः प्राणज्ञानात्मभिः सह । संसक्तः सर्वदेवैश्च यथा वृक्षश्च वायसैः
मन, बुद्धी, चेतना, प्राण, ज्ञान आणि आत्मा यांच्याशी जोडला गेलेला, सर्व देवांमध्ये गुंतलेला, जसा झाड कावळ्यांनी वेढलं जातं.
अहमात्मा च सर्वेशः सर्वज्ञानात्मकः स्मृतः । मनो ब्रह्मा च प्रकृतिर्बुद्धिरुपा सनातनी
मीच आत्मा आहे, सर्वांचा स्वामी, सर्व ज्ञानाचा मूळ म्हणून ओळखला जातो. मन हे ब्रह्मा आहे, प्रकृती ही सनातन बुद्धी आहे.
प्राणा विष्णुश्चेतना सा पद्मा तु चाधिदेवता । मयि स्थिते स्थिताः सर्वे गतास्तेऽपिगते मयि
प्राण म्हणजे विष्णू, चेतना म्हणजे पद्मा आणि तीच मुख्य देवता आहे. मी असताना सर्वजण असतात; मी गेल्यावर तेही निघून जातात.
अस्माभिश्च विना देहः सद्यः पतति निश्चितम् । पाञ्चभूतो विलीनश्च पञ्चभूतेषु तत्क्षणम्
माझ्याशिवाय शरीर लगेचच पडतं, हे नक्की. पाच महाभूतांनी बनलेलं शरीर त्या क्षणी पाच महाभूतांत विलीन होतं.
नामसंकेतरूपं च निष्फलं मोहकारणम् । शोकश्चाज्ञानिनां तात ज्ञानितां नास्ति किंचन
नाव, ओळख आणि रूप हे व्यर्थ आहेत आणि मोहाचं कारण आहेत. बाबा, अज्ञान्यांना दुःख असतं; ज्ञानी माणसाला काहीच नसतं.
निद्रादयः शक्तयश्च ताः सर्वाः प्रकृते कलाः । लोभादयो ह्यधर्माशास्तथाऽहंकारपञ्चमः
झोप आणि इतर शक्ती या सर्व प्रकृतीच्या अंश आहेत. लोभ वगैरे अधर्म, आणि पाचवा म्हणजे अहंकार.
ते ब्रह्मविष्णुरुद्राशा गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । ज्ञानात्मकः शिवो ज्योतिरहमात्मा च निर्गुणः
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र हे तीन गुण आहेत—सत्त्व वगैरे. शिव हा ज्ञानस्वरूप, तेजस्वी आहे आणि मी आत्मा, निर्गुण आहे.
यदा विशामि प्रकृतौ तदाऽहं सगुणः स्मृतः । सगुणा विषया विष्णुप्रह्मरुद्रादयस्तथा
जेव्हा मी प्रकृतीमध्ये प्रवेश करतो, तेव्हा मला सगुण मानले जाते. सगुण म्हणजे विषय, विष्णु, ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरही.
धर्मो मदंशो विषयी शोषः सूर्यः कलानिधिः । एवं सर्वे सत्कलांशा मुनिमन्वादयःसुराः
धर्म हा मदाचा अंश आहे, विषय म्हणजे कोरडेपणा, सूर्य हा सर्व कलांचा आधार आहे. अशा प्रकारे सर्व चांगले अंश—मुनी, मनू आणि देवता.
सर्वदेहे प्रविष्टोऽहं न लिप्तः सर्वकर्मसु । जीवन्मुक्तश्च मद्भक्तो जन्ममृत्युजराहरः
मी सर्व शरीरांत प्रवेश करतो, पण कोणत्याही कर्माला लागून राहत नाही. माझा भक्त जिवंत असतानाच मुक्त होतो आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण यांपासून मुक्त असतो.
सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमान्कीर्तिमान्पण़्डितः कविः । चतुर्स्त्रिशद्विधः सिद्धः सर्वकर्मोपहारकः
तो सर्व सिद्धींचा स्वामी, श्रीमंत, कीर्तीमान, पंडित आणि कवी आहे. चौतीस प्रकारे सिद्ध झालेला, सर्व कर्मांचे फळ देणारा आहे.