द्रोणो जलधराणां च वर्षाणां भारतं तथा । कामिनां कामदेवोऽहं रम्भा च कामुकीषु च
मेघांमध्ये द्रोण मी आहे, पावसांमध्ये भारत आहे, प्रेमिकांमध्ये कामदेव आहे आणि कामुक स्त्रियांमध्ये रंभा आहे.
गोलोकश्चास्मि लोकानासुत्तमः सर्वतः परः । मातृकासु शान्तिरहं रतिश्च सुन्दरीषु च
सर्व लोकांमध्ये गोळोक मी आहे, जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे; मातांमध्ये शांतता मी आहे आणि सुंदर स्त्रियांमध्ये आनंद मी आहे.
धर्मोऽहं साक्षिणां मध्ये संध्या च वासरेषु च । देवेष्वहं च माहेन्दो राक्षसेषु विभीषणः
साक्षींपैकी मी धर्म आहे, दिवसांपैकी संध्या आहे; देवांमध्ये मी इंद्र आहे, आणि राक्षसांमध्ये मी विभीषण आहे.
कालाग्निरुद्रो रुद्राणां संहारो भैरवेषु च । शङ्खेषु पाञ्चजन्योऽहमङ्गेष्वपि च मस्तकः
रुद्रांमध्ये मी कालाग्नि रुद्र आहे, भैरवांमध्ये मी संहार भैरव आहे; शंखांमध्ये मी पांचजन्य आहे, आणि अंगांमध्ये मी डोके आहे.
परं पुराणसूत्रेषु चाहं भागवतं वरम् । भारतं चेतिहासेषु पञ्चरात्रेषु कापिलम्
पुराणग्रंथांमध्ये मी श्रेष्ठ भागवत आहे; महाकाव्यांमध्ये मी महाभारत आहे; आणि पंचरात्रांमध्ये मी कपिल आहे.
स्वायंभुवो मनूनां च मुनीनां व्यासदेवकः । स्वधाऽहं पितृपत्नीषु स्वाहा वङ्निप्रियासु च
मनूंमध्ये मी स्वयंभुव आहे, ऋषींमध्ये मी व्यासदेव आहे; पितरांच्या पत्नींपैकी मी स्वधा आहे, आणि अग्निप्रियांमध्ये मी स्वाहा आहे.
यज्ञानां नाजसूयोऽहं यज्ञपत्नीषु दक्षिणा । शस्त्रास्त्रज्ञेषु रामोऽहं जमदग्निसुतो महान्
यज्ञांमध्ये मी राजसूय आहे, यज्ञपत्नींमध्ये मी दक्षिणा आहे; शस्त्रास्त्र जाणणाऱ्यांमध्ये मी जमदग्नीचा मोठा पुत्र राम आहे.
पौराणिकेषु सूतोऽहं नीतिमत्स्वङ्गिरा मुनिः । विष्णुव्रतं व्रतानां च बलानां दैवमेव च
पुराणकथाकारांमध्ये मी सूत आहे, नीती जाणणाऱ्यांमध्ये मी अंगिरा ऋषी आहे; व्रतांमध्ये मी विष्णुव्रत आहे, आणि बलांमध्ये मी दैवी शक्ती आहे.
ओषधीनामहं दूर्वा तृणानां कुशमेव च । धर्मकर्मसु सत्यं च स्नेहपात्रेषु पुत्रकः
औषधींमध्ये मी दुर्वा आहे, गवतांमध्ये मी कुश आहे; धर्मकर्मांमध्ये मी सत्य आहे, आणि प्रेमाच्या पात्रांमध्ये मी पुत्र आहे.
अहं व्याधिश्च शत्रूणां ज्वरो व्याधिष्वहं तथा । मद्भक्तिष्वपि मद्दास्यं वरेषु च वरः स्मृतः
शत्रूंच्या रोगांमध्ये मी आजार आहे, रोगांमध्ये मी ताप आहे; माझ्या भक्तांमध्ये मी त्यांची माझ्यावरील सेवा आहे, आणि वरांमध्ये मी सर्वश्रेष्ठ वर आहे.
आश्रमाणां गृहस्थोऽहं संन्यासी च विवेकिनाम् । सुदर्शनं च शस्त्राणां कुशलं च शुभाशिषाम्
आश्रमांमध्ये मी गृहस्थ आहे, विवेक्यांमध्ये मी संन्यासी आहे; शस्त्रांमध्ये मी सुदर्शन आहे, आणि शुभ आशीर्वादांमध्ये मी कौशल्य आहे.
एश्वर्याणां महाज्ञानं वैराग्यं च सुखेष्वहम् । मि (इ) ष्टवाक्यं प्रीतिदेषु दानेषु चाऽऽत्मदानकम्
सत्तांमध्ये मी महान ज्ञान आहे, सुखांमध्ये मी वैराग्य आहे; प्रेमदायक बोलांमध्ये मी प्रिय वाक्य आहे, आणि दानांमध्ये मी आत्मदान आहे.
संचयेषु धर्मकर्म कर्मणां च मदर्चनम् । कठोरेषु तपश्चाहं फलेषु मोक्ष एव च
संचयांमध्ये मी धर्मकर्म आहे, कर्मांमध्ये मी माझी पूजा आहे; कठीण तपांमध्ये मी कठोर तप आहे, आणि फळांमध्ये मी मोक्ष आहे.
अष्टसिद्धिषु प्राकाम्यमहं काशीपुरीषु च । नगरेषु तथा काञ्ची स देशो यत्र वैष्णवः
अष्टसिद्धींमध्ये मी प्राकाम्य आहे, शहरांमध्ये मी काशी आहे; आणि नगरांमध्ये मी कांची आहे—जिथे वैष्णव राहतात तो देश.
सर्वाधारेषु स्थूलेषु अहमेव महान्विराट् । परमाणुरहं विश्वे महासूक्ष्मेषु नित्यशः
सर्व आधारांमध्ये आणि स्थूल वस्तूंमध्ये मीच महान विराट आहे; विश्वातील अत्यंत सूक्ष्मांमध्ये मीच सर्वोच्च परमाणू आहे, सदैव.
वैद्यानामश्विनीपुत्रौ जौषधीषु रसायनम् । धन्वन्तरीर्मन्त्रविदां विषादः क्षयकारिणाम्
वैद्यांमध्ये मी अश्विनी कुमार आहे, औषधांमध्ये मी अमृत आहे; मंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये मी धन्वंतरी आहे, आणि नाश करणाऱ्यांमध्ये मी निराशा आहे.
रागाणां मेघमल्लारः कामोदस्तत्प्रियासु च । मत्पार्षदेषु श्रीदामा मद्वन्वुष्वहमुद्धवः
रागांमध्ये मी मेघमल्लार आहे, त्याच्या प्रियांमध्ये मी कामोद आहे; माझ्या पार्षदांमध्ये मी श्रीदाम आहे, आणि माझ्या वनवासीयांमध्ये मी उद्धव आहे.
पशुजन्तुषु गौश्चहं चन्दनं काननेषु च । तीर्थपूतश्च पूतेषु निःशङ्केषु च वैष्णवः
प्राण्यांमध्ये मी गाय आहे, जंगलातील झाडांमध्ये मी चंदन आहे; शुद्धांमध्ये मी तीर्थाने शुद्ध झालेला आहे, आणि निर्भयांमध्ये मी वैष्णव आहे.
न वैष्णवात्परः प्राणी मन्मन्त्रोपासकश्च यः । वृक्षेष्वङ्कुररूपोऽहमाकारः सर्ववस्तुषु
वैष्णवापेक्षा श्रेष्ठ जीव नाही, आणि जो माझ्या मंत्राने पूजा करतो तोही नाही; झाडांमध्ये मी अंकुर आहे, आणि सर्व वस्तूंमध्ये मी त्यांचा आकार आहे.
अहं च सर्वभूतेषु मयि सर्वे च संततम् । यथा वृक्षे फलान्येव फलेषु चाङ्कुरस्तरोः
मी सर्व जीवांत आहे आणि सर्व नेहमी माझ्यात आहेत—जसे झाडात फळे असतात, आणि फळांत झाडाचा अंकुर असतो.
सर्वकारणरूपोऽहं न च मत्कारणं परम् । सर्वेशीऽहं न मेऽपीशो ह्यहं कारणकारणम्
सर्व कारणांचं मूळ मीच आहे, माझ्यापेक्षा मोठं कोणतंच कारण नाही. सर्वांचं मीच स्वामिनी आहे, माझ्यासाठी कुणीच स्वामी नाही. खरंतर, मी सर्व कारणांचा मूळ कारण आहे.
सर्वेषां सर्वबीजानां प्रवदन्ति मनीषिणः । मन्मायामोहितजना मां न जानन्ति पापिनः
सर्व जीवांचं आणि सर्व बीजांचं मूळ मीच आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात. पण माझ्या मायेने फसलेले, पापी लोक मला ओळखू शकत नाहीत.
पापग्रस्तेन दुर्बुद्ध्या विधिना वञ्चितेन च । स्वात्माऽहं सर्वजन्तूनां स्वाम्यहं नादृतः स्वयम्
मी सर्व जीवांचा आत्मा आणि खरा स्वामी असूनही, पापांनी ग्रासलेले आणि नशिबाने फसलेले लोक मला मान देत नाहीत.
यत्राहं शक्तयस्तत्र क्षुत्पिपासादयस्तथा । गते मयि तथा यान्ति नरदेहे (वे) यथाऽनुगाः
जिथे मी असते, तिथेच माझ्या शक्ती, भूक, तहान आणि इतर सगळ्या गोष्टी असतात. मी शरीरातून निघून गेल्यावर, त्या सगळ्याही माझ्यामागे निघून जातात.
हे व्रजेश नन्द तात ज्ञानं ज्ञात्वा व्रजं व्रज । कथयस्व च तां राधां यशोदां ज्ञानमेव च
व्रजाचे राजा नंदा, हे ज्ञान समजून घे आणि व्रजात जा. राधा, यशोदा आणि इतरांना हे ज्ञान सांग.
ज्ञात्वा ज्ञानं व्रजेशश्च जगाम स्वानुगैः सह । गत्वा च कथयामास ते द्वे च योषितां वरे
हे ज्ञान समजून घेतल्यावर व्रजेश नंदा आपल्या लोकांसह व्रजात गेला आणि तिथे त्या दोन श्रेष्ठ स्त्रियांना हे सर्व सांगितलं.
ते च सर्वे जहः शोकं महाज्ञानेन नारद । कृष्णो यद्यपि निर्लिप्तो मायेशो मायया रतः
हे महान ज्ञान ऐकून सर्वांनी आपला शोक सोडला, हे नारद. कृष्ण हा जरी मायेपासून अलिप्त असला, तरी तो मायेतील लीला करतो.
यशोदया प्रेरितश्च पुनरागत्य माधवम् । तुष्टाव परमानन्दं नन्दश्च नन्दनन्दनम्
यशोदेनं सांगितल्यावर नंदा पुन्हा माधवाजवळ गेला आणि परमानंद असलेल्या नंदनंदनाचं स्तुती केली.
सामवेदोक्तस्तोत्रेण कृतेन ब्रह्मणा पुरा । पुत्रस्य पुरतः स्थित्वा रुरोद च पुनः पुनः
नंदा आपल्या मुलासमोर उभा राहून, पूर्वी ब्रह्म्याने रचलेली सामवेदातील स्तुती म्हणू लागला आणि पुन्हा पुन्हा रडू लागला.
अथ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः नारायण उवाच श्रीकृष्णः परमानन्दः परिपूर्णतमः प्रभुः । परमात्मा च परमो भक्तानुग्रहकारकः
नारायण म्हणाले: श्रीकृष्ण हा परमानंद, सर्वात पूर्ण प्रभू, परात्मा आणि भक्तांना कृपा करणारा सर्वोच्च आहे.