श्रीभगवानुवाच पितरं मातरं विद्यामन्त्रदं गुरुमेव च । यो न पुष्णाति पुरुषो यावज्जीवं च सोऽशुचिः
श्रीभगवंत म्हणाले: जो पुरुष आपल्या वडिलांना, आईला, ज्ञान व मंत्र देणाऱ्या गुरूला आयुष्यभर सांभाळत नाही, तो अशुद्ध आहे.
सर्वेषामपि पूज्यानां पिता वन्द्यो महान् गुरुः । पितुः शतगुणैर्माता गर्भधारणपोषणात्
सर्व पूज्यांमध्ये वडील हे मोठे गुरू मानले जातात; पण आईने गर्भधारण व पालन केले म्हणून ती वडिलांपेक्षा शंभरपट मोठी आहे.
माता च पृथिवीरूपा सर्वेभ्यश्च हिरैषिणी । नास्ति मातुः परो बन्धुः सर्वेषां जगतीतले
आई ही पृथ्वीप्रमाणे आहे आणि सर्वांपेक्षा मौल्यवान आहे; या जगात आईपेक्षा मोठा आपला कोणीही सखा नाही.
विद्यामन्त्रप्रदः कत्यं मातुः परतनो गुरुः । न हि तस्मात्परः कौऽपि वन्द्यः पूज्यश्च वेदतः
ज्ञान व मंत्र देणारा गुरू आईपेक्षाही श्रेष्ठ आहे; वेदांनुसार त्याच्यापेक्षा पूज्य व वंदनीय कोणीही नाही.
इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णो बलभद्रो ननाम च । माता चकारतौ क्रोडे पिता च सादरं मुने
असे सांगून श्रीकृष्ण व बलराम दोघांनी वंदन केले; आईने त्यांना मांडीवर घेऊन मिठी मारली आणि वडिलांनी प्रेमाने त्यांचे स्वागत केले, हे मुनी.
मिष्टान्नं परमं तौ च भोजयामास ब्राह्मणान् । वसुर्वसुसमूहं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा
त्यांनी ब्राह्मणांना उत्तम जेवण दिले आणि आनंदाने त्यांना धन व सर्व प्रकारची संपत्ती दिली.
अथ त्रिसप्ततितमोध्यायः नारायण उवाच अथ कृष्णश्च सानन्दं नन्दं तं पितरं बलः । बोधयामास शोकार्तं दिव्यैराध्यात्मिकादिभिः
आता त्रिसप्ततीतिसावे अध्यायात, नारायण म्हणाले: श्रीकृष्णाने आनंदाने, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या नंद वडिलांना दिव्य आत्मज्ञानाने समजावले.
उच्चै रुदन्तं निश्चेष्टं पुत्रविच्चेदकातरम् । दत्त्वा तस्मै मणिश्रेष्ठमित्युवाच जगत्पतिः
त्यांना मोठ्याने रडताना, हलू न शकणारे आणि पुत्रवियोगाने व्याकुळ झालेले पाहून, जगाचा स्वामी त्यांना एक उत्तम रत्न देऊन बोलला.
श्रीभगवानुवाच निबोध नन्द सानन्दं त्यज शोकं मुदं लभ । ज्ञानं गृहाण मद्दत्तं यद्दतं ब्रह्मणे पुरा
श्रीभगवंत म्हणाले: नंदा, आनंदाने ऐक; शोक सोड आणि आनंद मिळव. मी तुला जे ज्ञान देतो, जे पूर्वी ब्रह्माला दिले होते, ते स्वीकार.
यद्यद्दत्तं च शोषाय गणेशायेश्वराय च । दिनेशाय मुनीशाय योगीशाय च पुष्करे
दुःख दूर व्हावे म्हणून, गणेश, ईश्वर, सूर्य, मुनी, योगेश्वर यांना पुष्कर येथे जे काही दिले गेले,
कःकस्य पुत्रः कस्तातः का माता कस्यचित्कुतः। आयान्ति यान्ति संसारं परं स्वकृतकर्मणा
कोण कुणाचा मुलगा? कोण कुणाचा वडील? कोण कुणाची आई, आणि कुठून आली? सर्व जीव जन्म घेतात आणि जातात या जन्ममरणाच्या फेर्यात, प्रत्येकजण आपल्या कर्मानुसार.
कर्मानुसाराज्जन्तुश्च जायते स्थानभेदतः । कर्मणा कोऽपि जन्तुश्च योगीन्द्राणां नृपस्त्रियाम्
जसा कर्म तसा जन्म; कुणी योगी, कुणी राजा, तर कुणी स्त्री म्हणून जन्म घेतो, हे सगळं कर्मावरच अवलंबून असतं.
द्विजापत्न्यां क्षत्रियाणां वैश्यायां शूद्रयोनिषु । तिर्यग्योनिषु कश्चिच्च कश्चित्पश्वादियोनिषु
कुणाचा जन्म ब्राह्मणांच्या पत्नीपासून, कुणाचा क्षत्रियांच्या, कुणाचा वैश्यांच्या, कुणाचा शूद्रांच्या पोटी, तर कुणाचा पशू किंवा इतर प्राण्यांच्या रूपात होतो.
ममैव मायया सर्वे सानन्दा विषयेषु च । देहत्यामे विषण्णाश्च विच्छेदे बान्धवस्य च
माझ्या मायेने सर्वजण विषयसुखात आनंदी राहतात; पण मृत्यूच्या वेळी किंवा आप्तांची ताटातूट झाल्यावर ते दुःखी होतात.
प्रजाभूमिधनादीनां विच्छेदो मरणाधिकः । नित्यं भवति मूढश्च न च विद्वाञ्छुचा युतः
मुलं, जमीन, धन यांच्यापासून वेगळं होणं हे मृत्यूपेक्षा जास्त वेदनादायक असतं; अज्ञानी माणूस कायम दुःखी राहतो, पण ज्ञानी माणूस दुःखाने ग्रासला जात नाही.
मद्भक्तो भक्तियुक्तश्च मद्याजी विजितेन्द्रियः । मन्मन्त्रोपासकश्चैव मत्सेवानिरतः शुचिः
माझा भक्त, जो भक्तीने युक्त आहे, माझी पूजा करतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो, माझा मंत्र म्हणतो, माझ्या सेवेत रमतो आणि शुद्ध राहतो—
मद्भयाद्वाति वातोऽयं रविर्भाति च नित्यशः । भाति चन्द्रो महेन्द्रश्च कालभेदे च वर्षति
माझ्या भीतीने वारा वाहतो, सूर्य सतत प्रकाशतो, चंद्र आणि इंद्र तेजस्वी राहतात, आणि योग्य वेळी पाऊस पडतो.
वह्निर्वहति मृत्युश्च चरत्येव हि जन्तुषु । बिभर्ति वृक्षः कालेन पुष्पापि च फलानि च
अग्नी जळतो, मृत्यू सर्व जीवांमध्ये संचारतो, झाडे योग्य वेळी फुलं आणि फळं लावतात.
निराधारश्च वायुश्च वाय्वाधारश्च कच्चिपः । शेषश्च कच्छपाधारः शेषाधारश्च पर्वतः
वारा आधाराशिवाय आहे, कासव वाऱ्याला आधार देतो, शेष कासवाला धरतो, आणि पर्वत शेषावर टिकून आहे.
तदाधाराश्च पातालाः सप्त एव हि पङ्क्तितः । निश्चलं च जलं तस्माज्जलस्था च वसुंधरा
त्या आधारांवर सात पाताळे एकामागून एक टिकून आहेत; पाणी स्थिर आहे आणि त्या पाण्यावर वसुंधरा ठेवलेली आहे.
सप्तस्वर्ग धराधारं ज्योतिश्चकं ग्रहाश्रयम् । निराधारश्च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डेम्यः परो वरः
सात स्वर्ग पृथ्वीवर आधारलेले आहेत, तेजाचा मंडळ ग्रहांचे निवासस्थान आहे; वैकुंठाला कोणताही आधार नाही, आणि सर्वोच्च ब्रह्मांड त्याहूनही पुढे आहे.
तत्परश्चापि गोलोकः पञ्चाशत्को टियोजनात् । ऊर्ध्व निराश्रयश्चापि रत्नसारविनिर्मितः
त्यापुढे गोलोक आहे, जो पन्नास कोटी योजन उंच आहे, कोणत्याही आधाराशिवाय, रत्नांच्या साराने बनलेला.
सप्तद्वारः सप्तसारः परिखासप्तसंयुतः । लक्षप्राकारयुक्तश्च नद्या विरजया युतः
त्याला सात दरवाजे, सात सार, सात खंदक आहेत; शंभर प्राचीरांनी आणि विरजा नदीने वेढलेले आहे.
वेष्टितो रत्नशैलेन शतशृङ्गेण चारुणा । योजनायुतमानं च यस्यैकं शृङ्गमुज्ज्वलम्
तो रत्नांच्या डोंगराने वेढलेला आहे, ज्याला शंभर सुंदर शिखरे आहेत; त्यातील एक शिखर दहा हजार योजन उंच आणि तेजस्वी आहे.
शतकोटियोजनश्च शैल उच्छ्रित एव च । दैर्ध्यं तस्य शतगुणं प्रस्थं च लक्षयोजनम्
तो पर्वत शंभर कोटी योजन उंच आहे; त्याची लांबी त्याच्या शंभर पट आहे, आणि रुंदी एक लाख योजन आहे.
योजनायुतविस्तीर्णस्तत्रैव रासमण्डलः । अमूल्यरत्ननिर्माणो वर्तुलश्चन्द्रबिम्बवतु
त्यात रासमंडळ आहे, जे दहा हजार योजन विस्ताराचे आहे, अमूल्य रत्नांनी बनलेले, आणि पूर्ण चंद्राच्या प्रमाणे गोल आहे.
पारिजातवनेनैव पुष्पितेन च वेव्टितः । कल्पवृक्षसहस्रेण पुष्पोद्यानशतेन च
त्याच्या सभोवताली फुललेल्या पारिजाताच्या बागा, हजारो कल्पवृक्ष, आणि शंभर फुलांच्या बागा आहेत.
नानाविधैः पुष्पवृक्षैः पुष्पितेन च चारुणा । त्रिकोटिरत्नभवनो गोपीलक्षैश्च रक्षितः
नानाविध फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी तो सुशोभित आहे, आणि तीन कोटी रत्नमहाल लक्षावधी गोपींनी राखलेले आहेत.
रत्नप्रदीपयुक्तश्च रत्नतल्पसमन्वितः । नानाभोगसमायुक्तो सधुवापीशतैर्वृतः
मूल्यवान रत्नांच्या दिव्यांनी उजळलेले, रत्नांच्या पलंगांनी सजलेले, अनेक प्रकारच्या आनंदांनी परिपूर्ण आणि शेकडो पवित्र विहिरींनी वेढलेले असे ते स्थान आहे.
पीयूषवापीयुक्तश्च कामभोगसमन्वितः । गोलोकगृहसंख्यानवर्णने वा विशारदः
अमृताच्या विहिरींनी भरलेले, इच्छित सुखांनी नटलेले आणि गोलोकातील असंख्य घरांचे वर्णन करण्यात कुशल असे ते स्थान आहे.