पिता माता दुग्धमुखं स्तनान्धं बालकं यथा । कामिन्यः कोटिकन्दर्पलीलालावप्यधारिणम्
जसा आईवडील दूधपिणाऱ्या, अंध लहान मुलासाठी असतात, तसा तो स्त्रियांसाठी कोटी मदनांच्या लीलांनी भरलेला प्रियकर होता.
कंसश्च कालपुरुषं वैरिणं तस्य बान्धवाः । मल्ला मृत्युप्रदं चैव प्राणतुल्यं च यादवाः
कंसाला तो काळरूप शत्रू वाटला; त्याचे नातेवाईकही तसेच; मल्लांना तो मृत्यू देणारा वाटला आणि यादवांना तो प्राणप्रिय वाटला.
नमस्कृत्य मुनीन्विप्रान्पितरं मातरं गुरुम् । जगाम मञ्चकाम्याशं हस्ते कृत्वा सुदर्शनम्
त्याने ऋषी, ब्राह्मण, वडील, आई आणि गुरूंना वंदन करून, हातात सुदर्शन घेऊन तो आसनाकडे गेला.
दृष्टावा भक्तं भक्तबन्धुः कृपया च कृपानिधिः । आकृष्य मञ्चकात्कंकं जघान लीलया मुने
भक्तांचा मित्र, करुणेचा सागर, त्याने आपल्या भक्तावर दया करून, कंसाला आसनावरून खेचून सहजपणे ठार केले, हे मुनी.
राजा ददर्श विश्वं च सर्वं कृष्णमयं परम् । पुरतो रत्नयानं च हीरकाहारभूषितम्
राजाने संपूर्ण विश्व कृष्णमय पाहिले आणि समोर रत्नांनी व हिरकांच्या हाराने सजलेले रथ पाहिले.
ययौ विष्णुपदं स्फीतो दिब्यरूपं विधाय च । तेजो विवेश परमं कृष्णपादाम्बुजे मुने
तो दिव्य रूप धारण करून विष्णूच्या धामाला गेला; त्याचे तेज कृष्णाच्या चरणकमळात विलीन झाले, हे मुनी.
निवृत्य तस्य सत्कारं ब्राह्मणेम्यो धरं ददौ । ददौ राज्यं राजछत्रमुग्रसेनाय धीमते
त्याचा योग्य सन्मान करून, त्याने पृथ्वी ब्राह्मणांना दिली आणि राज्य व राजछत्र बुद्धिमान उग्रसेनाला दिले.
स बभूव नृपेन्द्रश्च चन्द्रवंशसमुद्भवः । विललाप कंसमाता पत्नीवर्गश्च तत्पिता
चंद्रवंशात जन्मलेला तो राजा राज्यावर विराजमान झाला; कंसाची आई, त्याच्या पत्नी आणि वडील शोक करू लागले.
बान्धवा मातृवर्गश्च भगिनी भ्रातृकामिनी । दर्शनं देहि राजेन्द्र समुत्तिष्ठ नृपासने
त्याचे नातेवाईक, मातृवर्ग, बहिणी, भाऊ आणि प्रियजन म्हणू लागले, 'राजा, आम्हाला दर्शन दे, पुन्हा सिंहासनावर ये.'
राज्यं रक्ष धनं रक्ष बान्धवं बलमेव च । क्व यासि बान्धवान्हित्वा त्वमनाथान्महाबल
'राज्याचे रक्षण कर, धनाचे रक्षण कर, नातेवाईक आणि सैन्य सांभाळ; हे महाबली, आम्हा अनाथांना सोडून कुठे चाललास?'
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमसंख्यं विश्वमेव च । सर्वं चराचराधारं यः सृजत्येव लीलया
जो ब्रह्मापासून गवताच्या पात्यापर्यंत असंख्य विश्व खेळात निर्माण करतो, सर्व चराचरांचा आधार आहे—
ब्रह्मेशशेषधर्माश्च दिनेशश्च गणेश्वरः । मुनीन्द्रवर्गो देवेन्द्रो ध्यायते यमहर्निशम्
ब्रह्मा, महेश, शेष, धर्म, सूर्य, गणेश, मोठे ऋषी आणि देवेन्द्र, हे सर्व दिवसरात्र त्याचे ध्यान करतात.
वेदाः स्तुपन्ति यं कृष्णं स्तौति भीता सरस्वती । स्तौति यं प्रकृतिर्हृष्टा प्राकृतं प्रकृतेः परम्
वेद श्रीकृष्णाची स्तुती करतात, सरस्वती भीतीने त्याची स्तुती करते, आणि प्रकृती आनंदाने त्याचे गुणगान करते. तो प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ आणि सर्वांचा आदिकारण आहे.
स्वेच्छामयं निरीहं च निर्गुणं च निरञ्जनम् । परात्परतरं ब्रह्म परमात्मानमीश्वरम्
तो आपल्या इच्छेने निर्माण झालेला, इच्छा वासना नसलेला, गुणरहित, कलंकरहित, सर्वश्रेष्ठ ब्रह्म, परमात्मा आणि सर्वांचा स्वामी आहे.
नित्यं ज्योतिःस्वरूपं च भक्तानुग्रहविग्रहम् । नित्यानन्दं च नित्यं च नित्यमक्षरविग्रहम्
तो नेहमी प्रकाशस्वरूप आहे, भक्तांवर कृपा करणारा आहे, शाश्वत आनंदाचा आणि अक्षय स्वरूपाचा आहे.
सोऽवतीर्णों हि भगवान्भारावतरणाय च । गोपालबालवेषश्च मायेशो मायया प्रभुः
तो भगवंत पृथ्वीवरील भार उतरवण्यासाठी गवळ्याच्या मुलाच्या रूपाने अवतरला, मायेला आपल्या सामर्थ्याने चालवणारा मायेश्वर आहे.
स यं हन्ति च सर्वेशो रक्षिता तस्य कः पुमान् । स यं रक्षति सर्वात्मा तस्य हन्ता न कोऽपि च
ज्याला सर्वांचा स्वामी नष्ट करतो, त्याला कोण वाचवू शकतो? आणि ज्याला सर्वांचा आत्मा रक्षण करतो, त्याला कोणीही नष्ट करू शकत नाही.
इत्येवमुक्त्वा सर्वश्च विरराम महामुने । ब्राह्मणान्भोजयामास तेभ्यः सर्वं धनं ददौ
हे महर्षे, असे सांगून सर्वजण शांत झाले; त्याने ब्राह्मणांना जेवू घातले आणि त्यांना आपली सर्व संपत्ती दिली.
भगवानपि सर्वात्मा जगाम पितुरन्तिकम् । छित्तवा च लोहनिगडं तयोर्मोक्षं चकार सः
भगवंत, जो सर्वांचा आत्मा आहे, आपल्या वडिलांकडे गेला; त्याने लोखंडाच्या बेड्या तोडून दोघांनाही मुक्त केले.
ननाम दण्डवद्भमौ मातरं पितरं तथा । तुष्टाव भक्त्तया देवेशो भक्तिनम्रात्मकंधरः
त्याने आपल्या आई-वडिलांना जमिनीवर दंडवत घातले आणि देवांचा स्वामी भक्तिभावाने, नम्र मनाने त्यांची स्तुती करू लागला.
श्रीभगवानुवाच पितरं मातरं विद्यामन्त्रदं गुरुमेव च । यो न पुष्णाति पुरुषो यावज्जीवं च सोऽशुचिः
श्रीभगवंत म्हणाले: जो पुरुष आपल्या वडिलांना, आईला, ज्ञान व मंत्र देणाऱ्या गुरूला आयुष्यभर सांभाळत नाही, तो अशुद्ध आहे.
सर्वेषामपि पूज्यानां पिता वन्द्यो महान् गुरुः । पितुः शतगुणैर्माता गर्भधारणपोषणात्
सर्व पूज्यांमध्ये वडील हे मोठे गुरू मानले जातात; पण आईने गर्भधारण व पालन केले म्हणून ती वडिलांपेक्षा शंभरपट मोठी आहे.
माता च पृथिवीरूपा सर्वेभ्यश्च हिरैषिणी । नास्ति मातुः परो बन्धुः सर्वेषां जगतीतले
आई ही पृथ्वीप्रमाणे आहे आणि सर्वांपेक्षा मौल्यवान आहे; या जगात आईपेक्षा मोठा आपला कोणीही सखा नाही.
विद्यामन्त्रप्रदः कत्यं मातुः परतनो गुरुः । न हि तस्मात्परः कौऽपि वन्द्यः पूज्यश्च वेदतः
ज्ञान व मंत्र देणारा गुरू आईपेक्षाही श्रेष्ठ आहे; वेदांनुसार त्याच्यापेक्षा पूज्य व वंदनीय कोणीही नाही.
इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णो बलभद्रो ननाम च । माता चकारतौ क्रोडे पिता च सादरं मुने
असे सांगून श्रीकृष्ण व बलराम दोघांनी वंदन केले; आईने त्यांना मांडीवर घेऊन मिठी मारली आणि वडिलांनी प्रेमाने त्यांचे स्वागत केले, हे मुनी.
मिष्टान्नं परमं तौ च भोजयामास ब्राह्मणान् । वसुर्वसुसमूहं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा
त्यांनी ब्राह्मणांना उत्तम जेवण दिले आणि आनंदाने त्यांना धन व सर्व प्रकारची संपत्ती दिली.
अथ त्रिसप्ततितमोध्यायः नारायण उवाच अथ कृष्णश्च सानन्दं नन्दं तं पितरं बलः । बोधयामास शोकार्तं दिव्यैराध्यात्मिकादिभिः
आता त्रिसप्ततीतिसावे अध्यायात, नारायण म्हणाले: श्रीकृष्णाने आनंदाने, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या नंद वडिलांना दिव्य आत्मज्ञानाने समजावले.
उच्चै रुदन्तं निश्चेष्टं पुत्रविच्चेदकातरम् । दत्त्वा तस्मै मणिश्रेष्ठमित्युवाच जगत्पतिः
त्यांना मोठ्याने रडताना, हलू न शकणारे आणि पुत्रवियोगाने व्याकुळ झालेले पाहून, जगाचा स्वामी त्यांना एक उत्तम रत्न देऊन बोलला.
श्रीभगवानुवाच निबोध नन्द सानन्दं त्यज शोकं मुदं लभ । ज्ञानं गृहाण मद्दत्तं यद्दतं ब्रह्मणे पुरा
श्रीभगवंत म्हणाले: नंदा, आनंदाने ऐक; शोक सोड आणि आनंद मिळव. मी तुला जे ज्ञान देतो, जे पूर्वी ब्रह्माला दिले होते, ते स्वीकार.
यद्यद्दत्तं च शोषाय गणेशायेश्वराय च । दिनेशाय मुनीशाय योगीशाय च पुष्करे
दुःख दूर व्हावे म्हणून, गणेश, ईश्वर, सूर्य, मुनी, योगेश्वर यांना पुष्कर येथे जे काही दिले गेले,