यथा नीतः सापराधो दण्डथो राजभटादिभिः । चकार राधां क्रोडे च समागत्य कृपानिधिः
जसा अपराधी माणूस राजाचे शिपाई शिक्षा देण्यासाठी घेऊन जातात, तसा त्या करुणासागराने एकत्र येऊन राधेला आपल्या मांडीवर घेतले.
चेतनां कारयामास बोधयामास बोधनैः । संप्राप्य चेतनां देवी ददर्श प्राणवल्लाभाम्
त्याने तिला शुद्धीवर आणले, वेगवेगळ्या उपायांनी जागं केलं; जेव्हा ती देवी शुद्धीवर आली, तेव्हा तिने आपल्या जीवाच्या प्रियाला पाहिलं.
बभूव सुस्थिरा देवी तत्याज विरहज्वरम् । चकार कान्तं सा कान्ता गात्रालिङ्गनमीप्सितम्
ती देवी पुन्हा स्थिर आणि बरी झाली; तिने विरहाचा ताप सोडला, आणि प्रियाने आपल्या प्रियाला मनाप्रमाणे मिठीत घेतले.
नानाप्रकारशृङ्गारं चकार मधुसूदनः । उवास रत्नतल्पे च राधां कृत्वा स्ववक्षसि
मधुसूदनाने अनेक प्रकारचे प्रेमाचे खेळ केले, आणि राधेला आपल्या छातीवर ठेवून रत्नांच्या पलंगावर तिच्यासोबत राहिला.
राधासखी रत्नमाला विदग्धा सर्वपूजिता । उवाच कृष्णं मधुरं नीतिसारमनुत्तमम्
राधेची सखी रत्नमाला, जी चतुर आणि सर्वांची मान्य होती, तिने कृष्णाला गोड शब्दात उत्तम वागणुकीचा सार सांगितला.
रत्नमारोवाच शृणु कृष्ण प्रवक्ष्यामि परिणामसुखावहम् । हितं तथ्यं नीतिसारं दंपत्योः प्रीतिकारणम्
रत्नमाला म्हणाली: कृष्णा, ऐक, मी तुला शेवटी सुख देणारे, हितकारक, सत्य आणि उत्तम वागणुकीचा सार, पती-पत्नीच्या प्रेमाचे कारण सांगते.
संमतं कामशास्त्रेषु नीतौ वेदपुराणयोः । लौकिकव्यवरारेषु प्रशस्यं सुयशस्करम्
हे कामशास्त्रात, नीतीमध्ये, वेद-पुराणांत आणि जगातल्या व्यवहारात मान्य आणि प्रशंसित आहे, आणि मोठं यश मिळवून देतं.
नारीणां च प्रिया माता प्रियो भ्राता च वन्धुषु । ततः प्रियश्च पुत्रश्च पुत्रादेव प्रियः पतिः
स्त्रियांसाठी नातेवाईकांत आई प्रिय असते, भाऊही प्रिय असतो, मग मुलगा प्रिय वाटतो, पण सर्वांत जास्त पतीच प्रिय असतो.
शतपुत्रात्प्रियः स्वामी साध्वीनां साधुसंमतः । रसिकानां विदग्धानां न हि भर्तुः परः प्रियः
सद्गुणी स्त्रियांसाठी पती शंभर मुलांपेक्षा प्रिय असतो, हे सज्जनांचंही मत आहे; चतुर आणि समजूतदारांसाठी पतीपेक्षा प्रिय कोणीच नसतो.
यदि भर्ता विदग्धश्च विदग्धानां सुखावहः । अन्यथा विषतुल्यश्च विषमश्चेत्खलः खलु
पती जर चतुर असेल तर चतुर स्त्रियांना तो सुख देतो; पण जर तो वाईट असेल तर तो विषासारखा दुःखदायक आणि कठोर असतो.
संसारे चानृते वत्स दंपत्योः प्रीतिरेव च । परस्परं च समता प्रियसौभाग्यमीप्सितम्
या संसारात, बाळा, पती-पत्नीचं प्रेम आणि त्यांच्यातली समता हेच खऱ्या सौभाग्याचं कारण आहे.
दंपत्योः समता नास्ति यत्र-यत्र हि मन्तिरे । अलक्ष्मीस्तत्र तत्रैव विफलं जीवनं तयोः
जिथे जिथे पती-पत्नीमध्ये समता नसते, तिथे तिथे दुर्दैवच असतं, आणि त्यांचं आयुष्य व्यर्थ जातं.
सुस्वामिनां विभेदश्च परं दुःखं च योषिताम् । शोकसंतापबीजं च जीवितं मरणाधिकम्
चांगल्या पती असलेल्या स्त्रियांसाठी वेगळेपण हे मोठं दुःख आहे, ते दुःख आणि वेदनेचं मूळ आहे, आणि असं जीवन मृत्यूपेक्षा कठीण वाटतं.
स्वप्ने जागरणे चापि पतिः प्राणाश्च योषितः । पतिरेव गुरुः स्त्रीणामिह लोके परत्र च
झोपेत आणि जागेपणी, पतीच स्त्रीचा प्राण असतो; या जगात आणि पुढच्या जन्मातही पतीच स्त्रियांचा गुरु असतो.
अस्मात्तवयि गते नाथे मूर्च्छां संप्राप राधिका । पपात सहसा भूमौ तृणाच्छन्ने च भूतले
तू, हे नाथा, निघून गेल्यावर राधिकेला मूर्च्छा आली आणि ती अचानक गवताने झाकलेल्या जमिनीवर कोसळली.
मया दत्तं मुखेऽस्याश्च शीतलं जलमुत्तमम् । तदा श्वासो बभूवास्याश्चेतनं बाल्यमेव च
मी तिच्या तोंडात थंड, उत्तम पाणी घातले; तेव्हा तिचा श्वास परत आला आणि ती पुन्हा लहान मुलीसारखी भानावर आली.
क्षणं वदति हे नाथ हे कृष्णेति क्षणं सखी । क्षणं रोदिति संतप्ता मूर्च्छां प्राप्नोति तत्क्षणम्
क्षणभर ती म्हणते, 'हे नाथा, हे कृष्णा', क्षणभर सखी बोलते, क्षणभर ती दुःखाने रडते, आणि लगेच पुन्हा मूर्च्छित होते.
राधिकायाः शरीरं च संतप्तं विरहानलैः । दग्धलोहयष्टिसममस्पृश्यमनलोपमम्
राधिकेचं शरीर विरहाच्या आगीने तापून गेलं होतं, ते तापलेल्या लोखंडासारखं, स्पर्श न करता येण्यासारखं आणि अग्नीप्रमाणे झालं होतं.
स्वप्ने जागनणे रात्रौ दिवसे च गृहे वने । जले स्थले चान्तरिक्षेऽभ्युदये चन्द्रसूर्ययोः
स्वप्नात आणि जागेपणी, रात्री आणि दिवसा, घरी असो वा जंगलात, पाण्यात, जमिनीवर किंवा आकाशात, चंद्र-सूर्य उगवताना —
नास्ति भेदश्च राधाया मृततुल्या जडाकृतिः । शश्वत्पश्यति स्थानस्था सर्वं विष्णुमयं जगत्
राधेला कधीच वेगळेपण वाटत नाही, तिचे शरीर जणू काही प्राण नसल्यासारखे निश्चेष्ट झाले आहे; ती जिथे कुठे असली तरी, तिला सारं विश्व विष्णुमयच दिसतं.
स्निग्धपङ्के पङ्कजानां सजलानि दलानि च । निपत्य तत्कृते तल्पे सुष्वाप विरहातुरा
ओलसर चिखलात, कमळांच्या आणि त्यांच्या ओलसर पानांत, विरहाने व्याकुळ झालेली ती तिथेच अंथरुण घालून झोपली.
सेविता सा प्रियालीभिः संततं श्वेतचामरैः । चन्दनद्रवसंसिक्ता स्निग्धवस्त्रसमन्विता
तिच्या प्रिय सख्या तिची सेवा करत होत्या, पांढऱ्या चामराने वारं घालत होत्या, चंदनाच्या पाण्याने शिंपडत होत्या, आणि मऊ वस्त्रांनी तिला सजवत होत्या.
राधाङ्गस्पर्शमात्रेण पङ्कः संप्राप शुष्कताम् । स्निग्धानि पद्मपत्राणि बभूवुर्भस्मसात्क्षणम्
राधेच्या अंगाचा स्पर्श होताच, चिखल क्षणात सुकून गेला आणि ओले कमळपानंही एका क्षणात राख झाली.
चन्दनं शुष्कतां प्राप वर्णश्चम्पकसंनिभः । बभुव कज्जलाकारः केशस्य वर्णतो हरे
चंदन सुकून पिवळ्या चंपकासारखं दिसू लागलं; आणि तिचे केस काळ्या काजळासारखे दिसू लागले.
सिन्दूरबिन्दू रुचिरः श्यामतां प्राप तत्क्षणम् । वेषो विलासो लीला च क्रीडा त्यक्ता बभूव ह
सुंदर कुंकवाचा ठिपका क्षणात काळा पडला; तिचा पोशाख, दागिने, खेळ आणि सर्व मन रमवणाऱ्या गोष्टी तिने सोडून दिल्या.
रत्नमाला तु तां दृष्ट्वा गत्वा कृष्णान्तिकं तदा । उवाच मधुरं वाक्यं राधाहितकरं परम्
रत्नमाळा हे पाहून लगेच कृष्णाजवळ गेली आणि राधेसाठी अत्यंत हितकारक, गोड शब्द बोलली.
रत्नमालोवाच हे कृष्ण कमलाकान्त त्वद्वियोगेन मत्सखी । प्राणांस्त्यक्ष्यति शीघ्रं सा यदि नाऽऽयास्यसि ध्रुवम्
रत्नमाळा म्हणाली: 'हे कृष्णा, कमळासारख्या लक्ष्मीचे प्रिय, तुझ्या विरहाने माझी सखी लवकरच प्राण सोडेल, जर तू नक्कीच तिच्याकडे आला नाहीस तर.'
विचार्य मनसा कृष्ण यत्तत्समृचितं कुरु । न भवेत्कामिनीहत्या येन नीतिविशारद
कृष्णा, मनाशी विचार करून योग्य ते कर, जेणेकरून प्रेम करणाऱ्या स्त्रीचं विनाकारण बळी जाणार नाही, हे नीतीतज्ञा.
रत्नमालावाचः श्रुत्वा प्रहस्योवाच माधवः । हितं सत्यं नीतिसारं परिणमसुखावहम्
रत्नमाळेचे शब्द ऐकून माधव हसला आणि म्हणाला: 'तू जे सांगितलेस ते हितकारक, सत्य, नीतीचं सार आणि कायमचं सुख देणारं आहे.'
श्रीभगवानुवाच ईशो यद्यपि शक्तोऽहं निषेकं खण्डितुं प्रिये । तथाऽपि न क्षमो रत्ने नियतेर्नं करोम्यहम्
श्रीभगवान म्हणाले: 'प्रिये, जरी मी सर्वशक्तिमान असलो आणि हा विरह संपवू शकत असलो, तरीही रत्ना, मी नियतीच्या विरोधात काही करू शकत नाही.'