विहाय राधा निन्द्रां सा समुत्तस्थौ स्वतल्पतः । न निरीक्ष्य हरीं शान्तं कान्तं च प्राणवल्लभम्
राधा झोप सोडून आपल्या पलंगावरून उठली; पण तिला शांत, प्रिय, जीवापेक्षा प्रिय असलेला हरी दिसला नाही.
हा नाथ रमण प्रेष्ठ प्राणेश प्राणवल्लभ । प्राणचोर प्रियतम क्व गतोऽसीत्युवाच ह
हाय नाथ, रमण, प्रिये, प्राणेश, प्राणवल्लभ, प्राण चोर, सगळ्यात प्रिय—तू कुठे गेलास? असं ती हंबरडा फोडून म्हणाली.
क्षणमन्वेषणं कृत्वा बभ्राम मालतीवनम् । उवास क्षणमुत्तस्थौ क्षणं सुष्वाप भूतले
क्षणभर शोध घेत, ती मोगऱ्याच्या बागेत भटकली; क्षणभर थांबली, मग उठली, आणि क्षणभर जमिनीवर झोपली.
रुरोद क्षणमत्युच्चैर्विललाप मुहुर्मुहुः । आगच्छाऽऽगच्छ हे नाथेत्येवसुक्त्वा पुनः पुनः
ती क्षणभर मोठ्याने रडली, पुन्हा पुन्हा आक्रोश केला, आणि वारंवार 'या, या, हे नाथा!' असं हाक मारू लागली.
मूर्च्छां संप्राप संतापात्संप्तता विरहानलैः । भूतले च तृणाच्छन्ने पपात च यथा मृता
विरहाच्या आगीने संतप्त होऊन, ती शोकाने बेशुद्ध पडली आणि गवताने आच्छादलेल्या जमिनीवर मृतासारखी कोसळली.
आययुस्तत्र गोप्यश्च ब्रह्मञ्छतसहस्रशः । काश्चिच्चामरहस्ताश्च गृहीत्वा चन्दनद्रवम्
तेथे शेकडो हजारो गोपिका आल्या, काहींनी हातात पंखा घेतला होता, आणि काही चंदनाचा लेप घेऊन आल्या.
तासां मध्ये प्रिया लीला कृत्वा राधां स्ववक्षसि । मृतामिव प्रियां दृष्ट्वा रुरोद प्रेमविह्वला
त्यांच्या मध्ये तिची प्रिय सखी लीलाचेष्टा करत राधेला आपल्या कुशीत घेतली; प्रिया मृतासारखी दिसताच ती प्रेमाने व्याकुळ होऊन रडली.
सजलं पङ्कजदलं पङ्कोपरि निधाय च । स्थापयामास तां राधां निश्चेष्टां च मृतामिव
ओलसर कमळाचं पान चिखलावर ठेवून, त्यांनी हालचाल नसलेली राधा तिथे मृतासारखी ठेवली.
गोपीभिः सेवितां तत्र रुचिरैः श्वेतचामरैः । चन्दनद्रवयुक्तां च स्निग्धवस्त्रान्वितां सतीम्
गोपिकांनी सुंदर पांढऱ्या पंख्यांनी सेवा केली, चंदनाचा लेप लावला, मऊ वस्त्र घातलेली, सती राधा तिथे पडली होती.
ददर्श कृष्णस्तत्रैत्य तामेव प्राणवल्लभाम् । निवारितश्च गोपीभिर्बलिष्ठाभिश्च नारद
कृष्ण तिथे येऊन आपल्या प्राणवल्लभेला पाहतो, पण बलाढ्य गोपिका आणि नारद यांनी त्याला थांबवलं.
यथा नीतः सापराधो दण्डथो राजभटादिभिः । चकार राधां क्रोडे च समागत्य कृपानिधिः
जसा अपराधी माणूस राजाचे शिपाई शिक्षा देण्यासाठी घेऊन जातात, तसा त्या करुणासागराने एकत्र येऊन राधेला आपल्या मांडीवर घेतले.
चेतनां कारयामास बोधयामास बोधनैः । संप्राप्य चेतनां देवी ददर्श प्राणवल्लाभाम्
त्याने तिला शुद्धीवर आणले, वेगवेगळ्या उपायांनी जागं केलं; जेव्हा ती देवी शुद्धीवर आली, तेव्हा तिने आपल्या जीवाच्या प्रियाला पाहिलं.
बभूव सुस्थिरा देवी तत्याज विरहज्वरम् । चकार कान्तं सा कान्ता गात्रालिङ्गनमीप्सितम्
ती देवी पुन्हा स्थिर आणि बरी झाली; तिने विरहाचा ताप सोडला, आणि प्रियाने आपल्या प्रियाला मनाप्रमाणे मिठीत घेतले.
नानाप्रकारशृङ्गारं चकार मधुसूदनः । उवास रत्नतल्पे च राधां कृत्वा स्ववक्षसि
मधुसूदनाने अनेक प्रकारचे प्रेमाचे खेळ केले, आणि राधेला आपल्या छातीवर ठेवून रत्नांच्या पलंगावर तिच्यासोबत राहिला.
राधासखी रत्नमाला विदग्धा सर्वपूजिता । उवाच कृष्णं मधुरं नीतिसारमनुत्तमम्
राधेची सखी रत्नमाला, जी चतुर आणि सर्वांची मान्य होती, तिने कृष्णाला गोड शब्दात उत्तम वागणुकीचा सार सांगितला.
रत्नमारोवाच शृणु कृष्ण प्रवक्ष्यामि परिणामसुखावहम् । हितं तथ्यं नीतिसारं दंपत्योः प्रीतिकारणम्
रत्नमाला म्हणाली: कृष्णा, ऐक, मी तुला शेवटी सुख देणारे, हितकारक, सत्य आणि उत्तम वागणुकीचा सार, पती-पत्नीच्या प्रेमाचे कारण सांगते.
संमतं कामशास्त्रेषु नीतौ वेदपुराणयोः । लौकिकव्यवरारेषु प्रशस्यं सुयशस्करम्
हे कामशास्त्रात, नीतीमध्ये, वेद-पुराणांत आणि जगातल्या व्यवहारात मान्य आणि प्रशंसित आहे, आणि मोठं यश मिळवून देतं.
नारीणां च प्रिया माता प्रियो भ्राता च वन्धुषु । ततः प्रियश्च पुत्रश्च पुत्रादेव प्रियः पतिः
स्त्रियांसाठी नातेवाईकांत आई प्रिय असते, भाऊही प्रिय असतो, मग मुलगा प्रिय वाटतो, पण सर्वांत जास्त पतीच प्रिय असतो.
शतपुत्रात्प्रियः स्वामी साध्वीनां साधुसंमतः । रसिकानां विदग्धानां न हि भर्तुः परः प्रियः
सद्गुणी स्त्रियांसाठी पती शंभर मुलांपेक्षा प्रिय असतो, हे सज्जनांचंही मत आहे; चतुर आणि समजूतदारांसाठी पतीपेक्षा प्रिय कोणीच नसतो.
यदि भर्ता विदग्धश्च विदग्धानां सुखावहः । अन्यथा विषतुल्यश्च विषमश्चेत्खलः खलु
पती जर चतुर असेल तर चतुर स्त्रियांना तो सुख देतो; पण जर तो वाईट असेल तर तो विषासारखा दुःखदायक आणि कठोर असतो.
संसारे चानृते वत्स दंपत्योः प्रीतिरेव च । परस्परं च समता प्रियसौभाग्यमीप्सितम्
या संसारात, बाळा, पती-पत्नीचं प्रेम आणि त्यांच्यातली समता हेच खऱ्या सौभाग्याचं कारण आहे.
दंपत्योः समता नास्ति यत्र-यत्र हि मन्तिरे । अलक्ष्मीस्तत्र तत्रैव विफलं जीवनं तयोः
जिथे जिथे पती-पत्नीमध्ये समता नसते, तिथे तिथे दुर्दैवच असतं, आणि त्यांचं आयुष्य व्यर्थ जातं.
सुस्वामिनां विभेदश्च परं दुःखं च योषिताम् । शोकसंतापबीजं च जीवितं मरणाधिकम्
चांगल्या पती असलेल्या स्त्रियांसाठी वेगळेपण हे मोठं दुःख आहे, ते दुःख आणि वेदनेचं मूळ आहे, आणि असं जीवन मृत्यूपेक्षा कठीण वाटतं.
स्वप्ने जागरणे चापि पतिः प्राणाश्च योषितः । पतिरेव गुरुः स्त्रीणामिह लोके परत्र च
झोपेत आणि जागेपणी, पतीच स्त्रीचा प्राण असतो; या जगात आणि पुढच्या जन्मातही पतीच स्त्रियांचा गुरु असतो.
अस्मात्तवयि गते नाथे मूर्च्छां संप्राप राधिका । पपात सहसा भूमौ तृणाच्छन्ने च भूतले
तू, हे नाथा, निघून गेल्यावर राधिकेला मूर्च्छा आली आणि ती अचानक गवताने झाकलेल्या जमिनीवर कोसळली.
मया दत्तं मुखेऽस्याश्च शीतलं जलमुत्तमम् । तदा श्वासो बभूवास्याश्चेतनं बाल्यमेव च
मी तिच्या तोंडात थंड, उत्तम पाणी घातले; तेव्हा तिचा श्वास परत आला आणि ती पुन्हा लहान मुलीसारखी भानावर आली.
क्षणं वदति हे नाथ हे कृष्णेति क्षणं सखी । क्षणं रोदिति संतप्ता मूर्च्छां प्राप्नोति तत्क्षणम्
क्षणभर ती म्हणते, 'हे नाथा, हे कृष्णा', क्षणभर सखी बोलते, क्षणभर ती दुःखाने रडते, आणि लगेच पुन्हा मूर्च्छित होते.
राधिकायाः शरीरं च संतप्तं विरहानलैः । दग्धलोहयष्टिसममस्पृश्यमनलोपमम्
राधिकेचं शरीर विरहाच्या आगीने तापून गेलं होतं, ते तापलेल्या लोखंडासारखं, स्पर्श न करता येण्यासारखं आणि अग्नीप्रमाणे झालं होतं.
स्वप्ने जागनणे रात्रौ दिवसे च गृहे वने । जले स्थले चान्तरिक्षेऽभ्युदये चन्द्रसूर्ययोः
स्वप्नात आणि जागेपणी, रात्री आणि दिवसा, घरी असो वा जंगलात, पाण्यात, जमिनीवर किंवा आकाशात, चंद्र-सूर्य उगवताना —
नास्ति भेदश्च राधाया मृततुल्या जडाकृतिः । शश्वत्पश्यति स्थानस्था सर्वं विष्णुमयं जगत्
राधेला कधीच वेगळेपण वाटत नाही, तिचे शरीर जणू काही प्राण नसल्यासारखे निश्चेष्ट झाले आहे; ती जिथे कुठे असली तरी, तिला सारं विश्व विष्णुमयच दिसतं.