नारायण उवाच आध्यात्मिको महायोगो न ज्ञातो योगिनामवि । स च नानाप्रकारश्च सर्वं वेत्ति हरिः स्वयम्
नारायण म्हणाले: हे मोठे आत्मज्ञान योगींनाही माहीत नाही; त्याला अनेक रूपे आहेत, आणि हरि सर्व काही जाणतो.
किंचिदाध्यात्मिकं चैव गोनोके राधिकेश्वरः । सुप्रीतः कथायामास त्रिपुरारिं यथा मुने
गोलोकात, राधेचा स्वामी आनंदी होऊन, हे आत्मज्ञान काहीसे सांगतो, जसे त्याने पूर्वी त्रिपुरारीला सांगितले होते.
सहस्रेन्द्रनिपातान्तं तपः कुर्वन्तमीश्वरम् । श्रेष्ठं ज्येष्ठं वैष्णवानां वरिष्ठं च तपस्विनाम्
त्याने पाहिले की, इंद्राच्या हजार पिढ्या संपेपर्यंत, वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ आणि तपस्वींमध्ये सर्वोत्तम असलेला प्रभू कठोर तप करत आहे.
पुष्करे दुष्करं तप्त्वा पाद्मे पाद्मं च पद्मजः । दृष्ट्वा तं सादरं कृष्ण उवाच किंचिदेवतम्
पुष्करात कठीण तप करून, पद्मातही तप केले. कमळातून जन्मलेल्याने त्याला आदराने पाहिले आणि कृष्णाने त्या देवतेला थोडेसे सांगितले.
शतेन्द्रपातपर्यन्तं कठोरेण कृशोदरम् । निश्चेष्टमस्थिसारं च कृपया च कृपानिधिः
शंभर इंद्रांच्या काळापर्यंत कठोर तपाने कृश झालेला, हालचाल न करणारा, केवळ हाडांवर उरलेला, त्या कृपाळूने दयेमुळे बोलले.
सिंहक्षेत्रे पुरा धर्मं मत्तातं धर्मिणां वरम् । चतुर्दशेन्द्रावच्छिन्नं तपस्तप्त्वा कृशोदरम्
पूर्वी सिंहक्षेत्रात, धर्मी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असलेले माझे वडील, चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत कृश होऊन कठोर तप करत होते.
पपाठाऽऽयात्मिकं किंचित्कृपया च कृपानिधिः । किचिच्छतेन्द्रावच्छिन्नं मां तपन्तमुवाच सः
त्या कृपाळूने थोडे आत्मज्ञान सांगितले आणि मी शंभर इंद्रांच्या काळापर्यंत तप करत असल्याचे पाहून त्याने मला काही सांगितले.
किंचित्सनत्कुमारं च तपन्तं सुचिरं परम् । सुतपन्तमनन्तं च किंचिच्चोवाच नारद
त्याने सनत्कुमाराला, जो खूप काळापासून श्रेष्ठ तप करत होता, आणि अनंताला, जो मोठे तप करत होता, त्यांनाही थोडेसे सांगितले, हे नारद.
चिरं तपन्तं कपिलं हिमशैले तपस्विनम् । पुष्करे भास्करे किंचित्तपन्तं दुष्करं तपः
त्याने हिमालयावर दीर्घ तप करणाऱ्या कपिलाला, आणि पुष्करात कठीण तप करणाऱ्या भास्करालाही थोडेसे सांगितले.
उवाच किंचित्प्रह्लादं किंचिद्दुर्वाससं भृगुम् । एवं निगूढं भक्तं च कृप्या भक्तवत्सलः
त्याने प्रल्हादाला, दुर्वासाला आणि भृगुलाही थोडेसे सांगितले; अशा प्रकारे, भक्तांवर प्रेम करणारा प्रभू, आपल्या गुप्त भक्तालाही दयेमुळे बोलला.
क्रीडाकनोवरे रम्ये यदुवाच कृपानिधिः । शोकार्तां राधिकां तच्च कथायामि निशामय
सुंदर क्रीडावनात, कृपाळू यदु म्हणाला: शोकाने व्याकुळ झालेल्या राधिकेची गोष्ट मी तुला सांगतो, ऐक.
विरसं रसिकां दृष्ट्वा वासयित्वा च वक्षसि । उवाचाऽऽध्यात्मिकं किंचिद्योगिनीं योगिनां गुरुः
रसाची जाण असलेली पण आता विरस झालेली तिला पाहून, आणि तिला छातीशी धरून, योग्यांचा गुरु त्या योगिनीला थोडे आत्मज्ञान सांगतो.
श्रीकृष्ण उवाच जातिस्मरे स्मराऽऽत्मानं कथं विस्मरसि प्रिये । सर्वं गोलोकवृत्तान्तं सुदाम्नः शापमेव च
श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्या जन्मांची आठवण ठेवतेस, प्रिये, तू स्वतःला कशी विसरतेस? तुला गोलोकातील सर्व घडामोडी आणि सुदाम्याचा शापही माहीत आहे.
शापात्किंचिद्दिनं दीने त्वद्विच्छेदो मया सह । भविष्यति महाभागे मेलनं पुनरावयोः
शापामुळे, हे महाभागे, काही दिवस आपला थोडा विरह होईल; पण लवकरच आपली पुन्हा भेट होईल.
पुनरेव गमिष्यामि गोलोकं तं निजालयम् । गत्वा गोपाङ्गनाभिश्च गोपैर्गोलोकवासिभिः
मी पुन्हा माझ्या स्वतःच्या निवासस्थानी असलेल्या गोलोकात जाईन, गोलोकात राहणाऱ्या गोपांगना आणि गोपांसह.
अधुनाऽऽध्यात्मिकं किंचित्तवां वदामि निशामय । शोकध्नं हर्षदं सारं सुखदं मानसस्य च
आता मी तुला थोडेसे श्रेष्ठ आत्मज्ञान सांगतो, ऐक. हे मनातील दुःख दूर करणारे, आनंद देणारे आणि सुख मिळवून देणारे सार आहे.
अहं सर्वान्तरात्मा च निर्लिप्तः सर्वकर्मसु । विद्यमानश्च सर्वेषु सर्वत्रादृष्ट एव च
मी सर्वांच्या अंतर्यामी आहे, सर्व कर्मांपासून अलिप्त आहे; मी सर्वत्र, सर्व प्राण्यांत असूनही, कुणालाही दिसत नाही.
वायुश्चरति सर्वत्र यथैव सर्ववस्तुषु । न च लिप्तस्तथैवाहं साक्षी च सर्वकर्मणाम्
जसा वारा सर्वत्र सर्व वस्तूंमध्ये फिरतो, पण त्याला काही चिकटत नाही, तसाच मीही सर्व कर्मांचा साक्षी आहे, पण त्यात गुंतत नाही.
जीवो मत्प्रतिबिम्बश्च सर्वत्र सर्वजीविषु । भोक्ता शुभाशुभानां च कर्ता च कर्मणां सदा
जीव हा माझा सर्व प्राण्यांमध्ये असलेला प्रतिबिंब आहे; तो नेहमीच शुभ-अशुभाचा अनुभव घेणारा आणि कर्म करणारा असतो.
यथा चलघटेष्वेव मण्डलं चन्द्रमुर्ययोः । भग्नेषु तेषु संश्लिष्टस्तयोरेव तथा मयि
जसे चळत्या घड्यांमध्ये चंद्राचा प्रतिबिंब दिसतो आणि घडे फुटल्यावर तो प्रतिबिंब पुन्हा चंद्रात एकरूप होतो, तसेच माझ्याबाबतीतही आहे.
जीवः श्लिष्टस्तथा काले मृतेषु जीविषु प्रिये । आवां च विद्यमानौ च सततं सर्वजन्तुषु
प्रिय, जसा जीव काही काळ सजीवांमध्ये एकरूप असतो, तसा मी आणि तू दोघेही सर्व प्राण्यांमध्ये नेहमीच आहोत.
आधारश्चाहमाधेयं कार्य च कारणं विना । अये सर्वाणि द्रव्याणि नश्वराणि च सुन्दरि
सुंदरी, मी आधार आहे, मीच आधारलेला आहे, मीच कारण आणि मीच कार्य आहे; सर्व वस्तू नाशवंत आहेत.
आविर्भावाधिकाः कुत्र कुत्रचिन्न्यूनमेव च । ममांशाः केऽपि देवाश्च केचिद्देवाःकलास्तथा
माझे अंश कुठे अधिक, कुठे कमी प्रमाणात प्रकट होतात; काही देव माझे अंश आहेत, तर काही माझ्या शक्तींचे अंश आहेत.
केचित्कलाः कलांशांशास्तदंशांशाश्च केचन । मदंशा प्रकृतिः सूक्ष्मा साच मूर्त्याच पञ्चधा
काहीजण शक्तींचे अंश, काही त्या अंशांचेही अंश आहेत; माझा अंश म्हणजे सूक्ष्म प्रकृती, ती पाच रूपांनी प्रकट होते.
सरस्वती च कमला दुर्गा त्वं चापि वेदसूः । सर्वे देवाः प्राकृतिका यावन्तो मूर्तिधारिणः
सरस्वती, कमला, दुर्गा आणि वेदांची जननी तू—हे सर्व मूर्तिमंत देव प्रकृतीपासूनच उत्पन्न झाले आहेत.
अहमात्मा नित्यदेही भक्तध्यानानुरोधतः । ये ये प्रकृतिका राधे ते नष्टाः प्राकृते लये
मी आत्मा आहे, नित्य देहधारी, भक्तांच्या भक्ती आणि ध्यानानुसार प्रकट होणारा; राधे, जे प्रकृतीचे आहेत ते सृष्टीच्या संहारावेळी नाहीसे होतात.
अहमेवाऽऽसमेवाग्रे पश्चादप्यहमेव च । यथाऽहं च तथा त्वं च यथा धावल्यदुग्धयोः
मीच पूर्वीही होतो, आणि नंतरही मीच राहतो; जसा मी आहे तशीच तूही आहेस, जसे दूध आणि त्यातील शुभ्रता एकच असतात.
भेदः कदाऽपि न भवेन्निश्चितं च तथाऽऽवयोः । अहं महान्विराट् सुषटौ विश्वानि यस्य लोमसु
आपल्यात कधीच भेद नाही, हे निश्चित आहे; मीच तो विराट पुरुष आहे, ज्याच्या रोमकूपांत सर्व विश्वे आहेत.
अंशस्त्वं तत्र महती स्वांशेन तस्य कामिनी । आहं क्षुद्रविराट् सृष्टौ विश्वं यन्नाभिपद्मतः
प्रिय, तिथे तू माझ्या अंशाने महान आहेस; मी सृष्टीतील लहान विराट आहे, ज्याच्या नाभीच्या कमळातून हे विश्व निर्माण होते.
अयं विष्णोर्लोमकूपे वासो मे चांशतः सति । तस्य स्त्री त्वं च बृहती स्वाशने सुभगा तथा
हे विश्व विष्णूच्या रोमकूपात वसते, आणि मी तिथे अंशरूपाने आहे; सुभागे, तूही त्याची मोठी पत्नी आहेस, तुझ्या स्वतःच्या अंशाने.