व्रजराज त्वया सार्ध राजन्ते राजराजयः । यथा चन्द्रेण नभसि ताराराजिर्विराजते
व्रजराजा, तुझ्यासोबत राजांची शोभा उजळते, जशी आकाशात चंद्राबरोबर ताऱ्यांची रांग चमकते."
त्वया शोभा यशोदाया नन्दस्य नन्दनन्दन । यथा शाखाफलस्कन्धैस्तरुराजिर्विराजते
नंदनंदना, तुझ्यामुळे यशोदेची शोभा खुलते, जशी झाडांची रांग फांद्या, फळे आणि खोडांनी सुंदर दिसते."
त्वया कार्ध गोकुलेश सोभा गोकुलवासिनाम् । यथा सर्वा लोकराजी राजेन्द्रेण विराजते
गोकुलेशा, तुझ्यामुळे गोकुलवासीयांची शोभा उजळते, जशी मोठ्या राजामुळे सर्व लोकांची रांग शोभून दिसते."
रामस्यापि च रासेश त्वया शोभा मनोहरा । राजते देवराजेन यथा स्वर्गेऽमरावती
रासेश्वर, रामाचीही शोभा तुझ्यामुळे मनोहारी वाटते, जशी देवराजामुळे स्वर्गातील अमरावती उजळते."
वृन्दावनस्य वृक्षाणां त्वं च शोभा पतिर्गतिः । अन्योषां च वनानां च बलवान्केसरी यथा
वृंदावनातील झाडांची शोभा, त्यांचा स्वामी आणि आधार तूच आहेस; जसा सिंह इतर प्राण्यांचा आणि वनांचा बळ असतो."
त्वया विना यशोदा य निमग्ना शोकसागरे । अप्राप्य वत्सं मुरभिः क्रोशन्ती व्याकुला यथा
तुझ्याविना यशोदा शोकाच्या समुद्रात बुडते, जशी वत्साशिवाय गाय मुरांच्या लोकांनी त्रास देताना व्याकुळ होऊन हंबरते."
आन्दोलयन्ति नन्दस्य प्राणा दग्धं च मानसम् । त्वया विना तप्तपात्रे यथा धान्यसमूहकः
नंदाचे प्राण हलले आहेत, त्याचे मन जणू काही जळून गेले आहे. तुझ्या वियोगात तो अगदी तळलेल्या भांड्यातील धान्यासारखा होऊन तडफडतो.
इत्युक्त्वा परमप्रेम्णा सा पतन्ती हरेः पदे । पुनराध्यात्मिकेनैव बोधयामास तां विभुः
अशी प्रेमाने बोलून ती हरिच्या पायांवर पडली; मग प्रभूंनी तिला पुन्हा आत्मज्ञानाने समजावले.
आध्यात्मिको महायोगी मोहसंछेदकारणम् । यथा पर्शुश्च वृक्षाणां तीक्ष्णधारश्च नारद
नारद, हे आत्मज्ञान म्हणजे मोठा योग आहे, जो मोह तोडण्याचे साधन आहे, जसे धारदार कुऱ्हाड झाडे तोडते.
नारद उवाच आध्यात्मिकं महायोगं वद वेदविदां वर । शोकच्छेदं च लोकानां श्रोतुं कौतुहलं मम
नारद म्हणाले: वेदांचे जाणकार श्रेष्ठा, हे मोठे आत्मज्ञान, जे सर्व लोकांचे दुःख दूर करते, ते मला सांग. मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.
नारायण उवाच आध्यात्मिको महायोगो न ज्ञातो योगिनामवि । स च नानाप्रकारश्च सर्वं वेत्ति हरिः स्वयम्
नारायण म्हणाले: हे मोठे आत्मज्ञान योगींनाही माहीत नाही; त्याला अनेक रूपे आहेत, आणि हरि सर्व काही जाणतो.
किंचिदाध्यात्मिकं चैव गोनोके राधिकेश्वरः । सुप्रीतः कथायामास त्रिपुरारिं यथा मुने
गोलोकात, राधेचा स्वामी आनंदी होऊन, हे आत्मज्ञान काहीसे सांगतो, जसे त्याने पूर्वी त्रिपुरारीला सांगितले होते.
सहस्रेन्द्रनिपातान्तं तपः कुर्वन्तमीश्वरम् । श्रेष्ठं ज्येष्ठं वैष्णवानां वरिष्ठं च तपस्विनाम्
त्याने पाहिले की, इंद्राच्या हजार पिढ्या संपेपर्यंत, वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ आणि तपस्वींमध्ये सर्वोत्तम असलेला प्रभू कठोर तप करत आहे.
पुष्करे दुष्करं तप्त्वा पाद्मे पाद्मं च पद्मजः । दृष्ट्वा तं सादरं कृष्ण उवाच किंचिदेवतम्
पुष्करात कठीण तप करून, पद्मातही तप केले. कमळातून जन्मलेल्याने त्याला आदराने पाहिले आणि कृष्णाने त्या देवतेला थोडेसे सांगितले.
शतेन्द्रपातपर्यन्तं कठोरेण कृशोदरम् । निश्चेष्टमस्थिसारं च कृपया च कृपानिधिः
शंभर इंद्रांच्या काळापर्यंत कठोर तपाने कृश झालेला, हालचाल न करणारा, केवळ हाडांवर उरलेला, त्या कृपाळूने दयेमुळे बोलले.
सिंहक्षेत्रे पुरा धर्मं मत्तातं धर्मिणां वरम् । चतुर्दशेन्द्रावच्छिन्नं तपस्तप्त्वा कृशोदरम्
पूर्वी सिंहक्षेत्रात, धर्मी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असलेले माझे वडील, चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत कृश होऊन कठोर तप करत होते.
पपाठाऽऽयात्मिकं किंचित्कृपया च कृपानिधिः । किचिच्छतेन्द्रावच्छिन्नं मां तपन्तमुवाच सः
त्या कृपाळूने थोडे आत्मज्ञान सांगितले आणि मी शंभर इंद्रांच्या काळापर्यंत तप करत असल्याचे पाहून त्याने मला काही सांगितले.
किंचित्सनत्कुमारं च तपन्तं सुचिरं परम् । सुतपन्तमनन्तं च किंचिच्चोवाच नारद
त्याने सनत्कुमाराला, जो खूप काळापासून श्रेष्ठ तप करत होता, आणि अनंताला, जो मोठे तप करत होता, त्यांनाही थोडेसे सांगितले, हे नारद.
चिरं तपन्तं कपिलं हिमशैले तपस्विनम् । पुष्करे भास्करे किंचित्तपन्तं दुष्करं तपः
त्याने हिमालयावर दीर्घ तप करणाऱ्या कपिलाला, आणि पुष्करात कठीण तप करणाऱ्या भास्करालाही थोडेसे सांगितले.
उवाच किंचित्प्रह्लादं किंचिद्दुर्वाससं भृगुम् । एवं निगूढं भक्तं च कृप्या भक्तवत्सलः
त्याने प्रल्हादाला, दुर्वासाला आणि भृगुलाही थोडेसे सांगितले; अशा प्रकारे, भक्तांवर प्रेम करणारा प्रभू, आपल्या गुप्त भक्तालाही दयेमुळे बोलला.
क्रीडाकनोवरे रम्ये यदुवाच कृपानिधिः । शोकार्तां राधिकां तच्च कथायामि निशामय
सुंदर क्रीडावनात, कृपाळू यदु म्हणाला: शोकाने व्याकुळ झालेल्या राधिकेची गोष्ट मी तुला सांगतो, ऐक.
विरसं रसिकां दृष्ट्वा वासयित्वा च वक्षसि । उवाचाऽऽध्यात्मिकं किंचिद्योगिनीं योगिनां गुरुः
रसाची जाण असलेली पण आता विरस झालेली तिला पाहून, आणि तिला छातीशी धरून, योग्यांचा गुरु त्या योगिनीला थोडे आत्मज्ञान सांगतो.
श्रीकृष्ण उवाच जातिस्मरे स्मराऽऽत्मानं कथं विस्मरसि प्रिये । सर्वं गोलोकवृत्तान्तं सुदाम्नः शापमेव च
श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्या जन्मांची आठवण ठेवतेस, प्रिये, तू स्वतःला कशी विसरतेस? तुला गोलोकातील सर्व घडामोडी आणि सुदाम्याचा शापही माहीत आहे.
शापात्किंचिद्दिनं दीने त्वद्विच्छेदो मया सह । भविष्यति महाभागे मेलनं पुनरावयोः
शापामुळे, हे महाभागे, काही दिवस आपला थोडा विरह होईल; पण लवकरच आपली पुन्हा भेट होईल.
पुनरेव गमिष्यामि गोलोकं तं निजालयम् । गत्वा गोपाङ्गनाभिश्च गोपैर्गोलोकवासिभिः
मी पुन्हा माझ्या स्वतःच्या निवासस्थानी असलेल्या गोलोकात जाईन, गोलोकात राहणाऱ्या गोपांगना आणि गोपांसह.
अधुनाऽऽध्यात्मिकं किंचित्तवां वदामि निशामय । शोकध्नं हर्षदं सारं सुखदं मानसस्य च
आता मी तुला थोडेसे श्रेष्ठ आत्मज्ञान सांगतो, ऐक. हे मनातील दुःख दूर करणारे, आनंद देणारे आणि सुख मिळवून देणारे सार आहे.
अहं सर्वान्तरात्मा च निर्लिप्तः सर्वकर्मसु । विद्यमानश्च सर्वेषु सर्वत्रादृष्ट एव च
मी सर्वांच्या अंतर्यामी आहे, सर्व कर्मांपासून अलिप्त आहे; मी सर्वत्र, सर्व प्राण्यांत असूनही, कुणालाही दिसत नाही.
वायुश्चरति सर्वत्र यथैव सर्ववस्तुषु । न च लिप्तस्तथैवाहं साक्षी च सर्वकर्मणाम्
जसा वारा सर्वत्र सर्व वस्तूंमध्ये फिरतो, पण त्याला काही चिकटत नाही, तसाच मीही सर्व कर्मांचा साक्षी आहे, पण त्यात गुंतत नाही.
जीवो मत्प्रतिबिम्बश्च सर्वत्र सर्वजीविषु । भोक्ता शुभाशुभानां च कर्ता च कर्मणां सदा
जीव हा माझा सर्व प्राण्यांमध्ये असलेला प्रतिबिंब आहे; तो नेहमीच शुभ-अशुभाचा अनुभव घेणारा आणि कर्म करणारा असतो.
यथा चलघटेष्वेव मण्डलं चन्द्रमुर्ययोः । भग्नेषु तेषु संश्लिष्टस्तयोरेव तथा मयि
जसे चळत्या घड्यांमध्ये चंद्राचा प्रतिबिंब दिसतो आणि घडे फुटल्यावर तो प्रतिबिंब पुन्हा चंद्रात एकरूप होतो, तसेच माझ्याबाबतीतही आहे.