नक्तं दीपशिखेवाहं त्वया सार्धं त्वया विना । दिने दिने यथा क्षीणा कृष्णपक्षे विधोः कला
रात्री तुझ्यासोबत मी दिव्याची जळती ज्योत आहे, पण तुझ्याविना मी दिवसेंदिवस कमी होत जाते, जशी कृष्णपक्षात चंद्राची कला क्षीण होत जाते."
तव वक्षसि मे दीप्तिः पूर्णंचन्द्रप्रभासमा । सद्यो मृता त्वया त्यक्ता कुह्वां चन्द्रकला यथा
तुझ्या छातीवर माझा तेज पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशासारखा आहे; पण तुझ्याविना मी क्षणातच संपते, जशी अमावस्येच्या रात्री चंद्राची कला लुप्त होते."
ज्वलदग्निशिखेवाहं घृताहुत्या त्वया सह । त्वया विनाऽहं निर्वाणा शिशिरे पद्मिनी यथा
तुझ्यासोबत मी तुपाच्या आहुतीने जळणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळेसारखी आहे; पण तुझ्याविना मी विझते, जशी थंडीत कमळ कोमेजते."
चिन्ताज्वरजराग्रस्ता मत्तस्त्वयि गतेऽप्यहम् । अस्तंगते रवौ चन्द्रे ध्वान्दग्रस्ता धरा यथा
चिंतेच्या तापाने आणि वार्धक्याने मी ग्रस्त असते, आणि तू दूर गेलास की मी व्याकुळ होते, जशी सूर्य आणि चंद्र अस्ताला गेल्यावर पृथ्वी अंधारात बुडते."
भ्रष्टो वेषस्त्वां विना मे रुपयौवनचेतनम् । तारावली परिभ्रष्टा सूर्यसूतोदये यथा
तुझ्याविना माझं रूप, तारुण्य आणि शुद्धता हरवते, जशी सूर्य उगवल्यावर ताऱ्यांची माळ अदृश्य होते."
त्वमेवाऽऽत्मा च सर्वेषां मम नाथो विशेषतः । तनुर्यथाऽऽत्मना त्यक्ता तथाऽहं च त्वया विना
तूच सर्वांचा आत्मा आहेस, आणि माझा तर विशेषच स्वामी आहेस; जशी आत्म्याविना देह निष्प्राण होतो, तशी मी तुझ्याविना असते."
पञ्चप्राणात्मकस्त्वं मे मृताऽहं च त्वया विना । दृष्टेश्च गोलकौ जद्वद्दृष्टिः पुत्तलिकां विना
तूच माझे पंचप्राण आहेस; तुझ्याविना मी मृत आहे, जशी डोळ्याची बाहुली नसताना दृष्टी राहत नाही, तशीच मी तुझ्याविना आहे."
स्थलं यथा चित्रयुक्तं त्वया सार्धमहं तथा । असंस्कृता त्वया हीना तृणाच्छन्ना यथा मही
तुझ्यासोबत मी चित्रांनी सजवलेल्या भूमीसारखी आहे; तुझ्याविना मी असंस्कारित, जशी गवताने झाकलेली माती."
त्वया सार्धमहं कृष्ण चित्रयुक्तेव मृन्मयी । त्वां विना जलधौताऽहं विरूपा मृन्मयीव च
कृष्णा, तुझ्यासोबत मी रंगवलेल्या मातीच्या मूर्तीप्रमाणे सुंदर आहे; पण तुझ्याविना, पाण्याने धुतल्यावर जशी मातीची मूर्ती विद्रूप होते, तशी मी होते."
गोपाङ्गनानां शोभा च त्वया रासेश्वरेण च । हारे स्वर्णविकारे च श्वेतेन मणिना सह
गोपिकांची शोभा तुझ्यामुळेच आहे, रासेश्वर; जशी सोन्याच्या हारात पांढऱ्या मण्याने शोभा येते."
व्रजराज त्वया सार्ध राजन्ते राजराजयः । यथा चन्द्रेण नभसि ताराराजिर्विराजते
व्रजराजा, तुझ्यासोबत राजांची शोभा उजळते, जशी आकाशात चंद्राबरोबर ताऱ्यांची रांग चमकते."
त्वया शोभा यशोदाया नन्दस्य नन्दनन्दन । यथा शाखाफलस्कन्धैस्तरुराजिर्विराजते
नंदनंदना, तुझ्यामुळे यशोदेची शोभा खुलते, जशी झाडांची रांग फांद्या, फळे आणि खोडांनी सुंदर दिसते."
त्वया कार्ध गोकुलेश सोभा गोकुलवासिनाम् । यथा सर्वा लोकराजी राजेन्द्रेण विराजते
गोकुलेशा, तुझ्यामुळे गोकुलवासीयांची शोभा उजळते, जशी मोठ्या राजामुळे सर्व लोकांची रांग शोभून दिसते."
रामस्यापि च रासेश त्वया शोभा मनोहरा । राजते देवराजेन यथा स्वर्गेऽमरावती
रासेश्वर, रामाचीही शोभा तुझ्यामुळे मनोहारी वाटते, जशी देवराजामुळे स्वर्गातील अमरावती उजळते."
वृन्दावनस्य वृक्षाणां त्वं च शोभा पतिर्गतिः । अन्योषां च वनानां च बलवान्केसरी यथा
वृंदावनातील झाडांची शोभा, त्यांचा स्वामी आणि आधार तूच आहेस; जसा सिंह इतर प्राण्यांचा आणि वनांचा बळ असतो."
त्वया विना यशोदा य निमग्ना शोकसागरे । अप्राप्य वत्सं मुरभिः क्रोशन्ती व्याकुला यथा
तुझ्याविना यशोदा शोकाच्या समुद्रात बुडते, जशी वत्साशिवाय गाय मुरांच्या लोकांनी त्रास देताना व्याकुळ होऊन हंबरते."
आन्दोलयन्ति नन्दस्य प्राणा दग्धं च मानसम् । त्वया विना तप्तपात्रे यथा धान्यसमूहकः
नंदाचे प्राण हलले आहेत, त्याचे मन जणू काही जळून गेले आहे. तुझ्या वियोगात तो अगदी तळलेल्या भांड्यातील धान्यासारखा होऊन तडफडतो.
इत्युक्त्वा परमप्रेम्णा सा पतन्ती हरेः पदे । पुनराध्यात्मिकेनैव बोधयामास तां विभुः
अशी प्रेमाने बोलून ती हरिच्या पायांवर पडली; मग प्रभूंनी तिला पुन्हा आत्मज्ञानाने समजावले.
आध्यात्मिको महायोगी मोहसंछेदकारणम् । यथा पर्शुश्च वृक्षाणां तीक्ष्णधारश्च नारद
नारद, हे आत्मज्ञान म्हणजे मोठा योग आहे, जो मोह तोडण्याचे साधन आहे, जसे धारदार कुऱ्हाड झाडे तोडते.
नारद उवाच आध्यात्मिकं महायोगं वद वेदविदां वर । शोकच्छेदं च लोकानां श्रोतुं कौतुहलं मम
नारद म्हणाले: वेदांचे जाणकार श्रेष्ठा, हे मोठे आत्मज्ञान, जे सर्व लोकांचे दुःख दूर करते, ते मला सांग. मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.
नारायण उवाच आध्यात्मिको महायोगो न ज्ञातो योगिनामवि । स च नानाप्रकारश्च सर्वं वेत्ति हरिः स्वयम्
नारायण म्हणाले: हे मोठे आत्मज्ञान योगींनाही माहीत नाही; त्याला अनेक रूपे आहेत, आणि हरि सर्व काही जाणतो.
किंचिदाध्यात्मिकं चैव गोनोके राधिकेश्वरः । सुप्रीतः कथायामास त्रिपुरारिं यथा मुने
गोलोकात, राधेचा स्वामी आनंदी होऊन, हे आत्मज्ञान काहीसे सांगतो, जसे त्याने पूर्वी त्रिपुरारीला सांगितले होते.
सहस्रेन्द्रनिपातान्तं तपः कुर्वन्तमीश्वरम् । श्रेष्ठं ज्येष्ठं वैष्णवानां वरिष्ठं च तपस्विनाम्
त्याने पाहिले की, इंद्राच्या हजार पिढ्या संपेपर्यंत, वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ आणि तपस्वींमध्ये सर्वोत्तम असलेला प्रभू कठोर तप करत आहे.
पुष्करे दुष्करं तप्त्वा पाद्मे पाद्मं च पद्मजः । दृष्ट्वा तं सादरं कृष्ण उवाच किंचिदेवतम्
पुष्करात कठीण तप करून, पद्मातही तप केले. कमळातून जन्मलेल्याने त्याला आदराने पाहिले आणि कृष्णाने त्या देवतेला थोडेसे सांगितले.
शतेन्द्रपातपर्यन्तं कठोरेण कृशोदरम् । निश्चेष्टमस्थिसारं च कृपया च कृपानिधिः
शंभर इंद्रांच्या काळापर्यंत कठोर तपाने कृश झालेला, हालचाल न करणारा, केवळ हाडांवर उरलेला, त्या कृपाळूने दयेमुळे बोलले.
सिंहक्षेत्रे पुरा धर्मं मत्तातं धर्मिणां वरम् । चतुर्दशेन्द्रावच्छिन्नं तपस्तप्त्वा कृशोदरम्
पूर्वी सिंहक्षेत्रात, धर्मी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असलेले माझे वडील, चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत कृश होऊन कठोर तप करत होते.
पपाठाऽऽयात्मिकं किंचित्कृपया च कृपानिधिः । किचिच्छतेन्द्रावच्छिन्नं मां तपन्तमुवाच सः
त्या कृपाळूने थोडे आत्मज्ञान सांगितले आणि मी शंभर इंद्रांच्या काळापर्यंत तप करत असल्याचे पाहून त्याने मला काही सांगितले.
किंचित्सनत्कुमारं च तपन्तं सुचिरं परम् । सुतपन्तमनन्तं च किंचिच्चोवाच नारद
त्याने सनत्कुमाराला, जो खूप काळापासून श्रेष्ठ तप करत होता, आणि अनंताला, जो मोठे तप करत होता, त्यांनाही थोडेसे सांगितले, हे नारद.
चिरं तपन्तं कपिलं हिमशैले तपस्विनम् । पुष्करे भास्करे किंचित्तपन्तं दुष्करं तपः
त्याने हिमालयावर दीर्घ तप करणाऱ्या कपिलाला, आणि पुष्करात कठीण तप करणाऱ्या भास्करालाही थोडेसे सांगितले.
उवाच किंचित्प्रह्लादं किंचिद्दुर्वाससं भृगुम् । एवं निगूढं भक्तं च कृप्या भक्तवत्सलः
त्याने प्रल्हादाला, दुर्वासाला आणि भृगुलाही थोडेसे सांगितले; अशा प्रकारे, भक्तांवर प्रेम करणारा प्रभू, आपल्या गुप्त भक्तालाही दयेमुळे बोलला.