हनुमान्पययौ लङ्कां सीतान्वेषणहेतवे । रामादधीतसंदेशो ययौ रुद्रकलोद्भवः
हनुमान सीतेचा शोध घेण्यासाठी लंका येथे गेला. त्याने रामाचा संदेश सोबत घेतला होता. तो रुद्राच्या अंशातून जन्मलेला होता.
अशोककानने सीतां ददर्श शोककर्शिताम् । निराहारामतिकृशां कुह्वां चन्द्रकलामिव
अशोकवनात त्याने सिता पाहिली, जी दु:खाने कृश झाली होती, उपवासामुळे फारच सुकली होती आणि चंद्रकोरीसारखी लपलेली होती.
सततं राम रामेति जपन्तीं भक्तिबूर्वकम् । बिभ्रतीं च जटाभारं तप्तकाञ्चनसंनिभाम्
ती नेहमी 'राम, राम' असे भक्तिभावाने जप करत होती. तिच्या केसांचा जटा गुच्छ तांब्यासारखा तेजस्वी दिसत होता.
ध्यायमानां पदाब्जं च श्रीरामस्य दिपानिशम् । शुद्धाशयां सुशीलां च सुव्रतां च पतिव्रताम्
ती दिवस-रात्र श्रीरामांच्या पादुकांचे ध्यान करत होती, तिचा मन शुद्ध होता, तिचे वर्तन उत्तम होते, ती व्रतस्थ आणि पतीपरायण होती.
महालक्ष्मीलक्ष्मयुक्तां प्रज्वलन्तीं स्वतेजसा । पुण्यदां सर्वतीर्थानां दृष्ट्वा भुवनपावतीम्
महालक्ष्मीचे सर्व गुण तिच्यात होते, ती आपल्या तेजाने उजळून निघाली होती, तिच्या दर्शनाने सर्व तीर्थांपेक्षा जास्त पुण्य मिळत होते आणि ती जगाला पावन करणारी होती.
प्रणम्य मातरं दृष्ट्वा रुदतीं वायुनन्दनः । रत्नाङ्गुलीयं रामस्य ददौ तस्यै मुदाऽन्वितः
वायुपुत्राने तिला पाहून रडत नमस्कार केला आणि आनंदाने रामाची रत्नजडीत अंगठी तिला दिली.
रुरोद धर्मी तां दृष्ट्वा धृत्वा तच्चरणाम्बुजम् । उवाच रामसंदेशं सीताजीवनरक्षणम्
धर्मनिष्ठ हनुमान तिला पाहून रडला, तिच्या पायांवर डोके ठेवले आणि रामाचा संदेश सांगितला, जो सिता वाचविण्याचा उपाय होता.
हनुमानुवाच पारेसमुद्रं श्रीरामः संनद्धश्च सलक्ष्मणः । बभूव राममित्रं च सुग्रीवो बलवान्कपिः
हनुमान म्हणाला, 'समुद्राच्या पलीकडे श्रीराम लक्ष्मणासह सज्ज आहेत. बलवान सुग्रीव रामाचा मित्र झाला आहे.'
रामश्च वालिनं हत्वा राज्यं निष्कण्टकं ददौ । सुग्रीवाय च मित्राय तद्भार्यं वालिना हृताम्
रामाने वालीला मारून राज्य सुग्रीवाला दिले, आणि वालीने हरण केलेली त्याची पत्नीही परत दिली.
सुग्रीवश्च तवोद्धारं स्वीचकार च धर्मतः । वानराश्च ययुः सर्वे तवान्वेषणकारणात्
सुग्रीवाने धर्मापोटी तुझ्या सुटकेची जबाबदारी घेतली आणि सर्व वानर तुझ्या शोधासाठी निघाले.
प्राप्य मङ्गलवार्तां च मत्तो राजीवलोचनः । गम्भीरं सागरं बद्ध्वा सोऽचिरेणाऽऽगमिष्यति
माझ्याकडून शुभ बातमी मिळाल्यावर कमळासारख्या डोळ्यांचा राम लवकरच खोल समुद्र ओलांडून येईल.
निहत्य रावणं पापं सपुत्रं च सबान्धवम् । करिष्यत्यचिरेणैव हे मातस्तव मोक्षणम्
राम लवकरच पापी रावणाला, त्याच्या मुलांसह आणि नातेवाईकांसह, मारून तुझी सुटका करील, आई.
अद्य रत्नमयीं लङ्कां निःशङ्कस्त्वतप्रसादतः । भस्मीभूतां करिष्यामि मातः पश्य च सस्मितम्
आज तुझ्या कृपेने मी ही रत्नांनी मढवलेली लंका निर्भयपणे राख करून टाकीन, आई, हसत-हसत हे पाहा.
मर्कटीडिम्भतुल्यां च लङ्कां पश्यामि सुव्रते । मूत्रतुल्यं समुद्रं च शरावमिव भूतलम्
सुव्रते, मला लंका वानरांच्या खेळाच्या जागेसारखी लहान वाटते, समुद्र लघवीसारखा आणि पृथ्वी एका ताटासारखी दिसते.
पिपीलिकासंघमिव ससैन्यं रावणं तथा । संहर्तुं च समर्थोंऽहं मुहूर्तार्धेन लीलया
रावण आणि त्याचे सैन्य मुंग्यांच्या झुंडीप्रमाणे दिसतात; मी त्यांना क्षणात सहज नष्ट करू शकतो.
रामप्रतिज्ञारक्षार्थं न हनिष्यामि सांप्रतम् । स्वस्था भव महाभागे त्यज भीतिं मदीश्वरि
पण रामाच्या प्रतिज्ञेचे रक्षण करण्यासाठी मी त्यांना आत्ताच मारणार नाही. महाभाग्यवती, तू निर्धास्त राहा, माझ्या राणी, भीती सोड.
पानरस्य वचः श्रुत्वा रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः । उवाच वचनं भीता रामपतिव्रता
वानराचे बोल ऐकून ती पुन्हा पुन्हा मोठ्याने रडली; घाबरून, रामाची पतीपरायण सिता म्हणाली—
सीतोवाच अये जीवति मे रामो मच्छोकार्णवदारुणात्
सीता म्हणाली: 'अरे, माझ्या या दुःखाच्या अथांग समुद्रानंतरही राम जिवंत आहे का?'
अपि मे कुशली नाथः कौसल्यानन्दनः प्रभु । कीदृशश्च कृशाङ्गश्च जानकीजीवनोऽधुना
कौसल्येचा आनंद असलेले माझे नाथ, ते सुखरूप आहेत का? जानकीच्या प्राणसमान असलेले प्रभू आता कसे आहेत? त्यांचे शरीर कृश झाले आहे का?
किमाहारश्च किं भुङ्क्ते मम प्रणाधिकः प्रियः । अपि पारे समुद्रस्य सत्यं सीतापतिः स्वयम्
माझ्या प्राणाहूनही प्रिय असलेल्या त्या रामाचे अन्न काय असते? ते काय खातात? खरेच, सीतेचे पती समुद्राच्या पलीकडे आहेत का?
अपि सत्यं क संनद्धो न शोकेन हतः प्रभुः । अपि स्मरति मां पापां स्वामिनो दुःखरूपिणीम्
खरेच, माझे प्रभू अजूनही खंबीर आहेत का, शोकाने त्यांना काही झाले नाही ना? मी पापी आणि त्यांना दुःख देणारी, तरीही ते मला आठवतात का?
मदर्थे कति दुःखं वा संप्राप स मदीश्वरः । हारो नाऽऽरोर्पितः कण्ठे पुरा व्यवहितो रतौ
माझ्यासाठी माझ्या स्वामींनी किती दुःख सोसले असेल? पूर्वी जे हार माझ्या गळ्यात होता, तो आता आपली भेट तुटल्यापासून वेगळा पडला आहे.
अधुनैवाऽऽवयोर्मध्ये समुद्रः शतयोजनः । अपि द्रक्ष्यामि तं रामं करुणासागरं प्रभुम्
आता आपल्या दोघांमध्ये शंभर योजनांचा समुद्र आहे. मी पुन्हा त्या करुणेच्या सागर असलेल्या रामाचे दर्शन घेऊ शकेन का?
कान्तं शान्तं नितान्तं च धर्मिष्ठं धर्मकर्मणि । अपि सेवां करिष्यामि पादपद्मे पुनः प्रभोः
माझा प्रिय, शांत, आणि नेहमीच धर्मनिष्ठ — मी पुन्हा त्यांच्या पायांवर सेवा करू शकेन का?
पतिसेवाविहीनाया मूढाया जीवनं दृथा । अपि मे धर्मपुत्रश्च सत्यं जीवति लक्ष्मणः
पतीची सेवा करता न येणाऱ्या आणि मूर्ख अशा माझ्यासाठी हे जीवन व्यर्थ आहे. माझा धर्मशील देवर लक्ष्मण खरा तर अजूनही जिवंत आहे का?
मच्छोकसागरे मग्नो भग्नदर्पो मया विना । वीराणां प्रवरो धर्मी देवकल्पश्च देवरः
माझ्या विरहाने दुःखाच्या समुद्रात बुडालेला, अभिमान तुटलेला, वीरांमध्ये श्रेष्ठ, धर्मशील आणि देवतुल्य असा माझा देवर —
अपि सत्यं ससंन्नद्धो सत्प्रभोरनुजः सदा । अपि द्रक्ष्यामि सत्यं तं लक्ष्मणं धर्मलक्षणम्
खरेच, तो नेहमीच खंबीर असलेला प्रभूंचा लहान भाऊ अजूनही धैर्याने उभा आहे का? मी खरोखरच त्या धर्माचे प्रतीक असलेल्या लक्ष्मणाचे दर्शन घेऊ शकेन का?
इत्येवं वचनं श्रुत्वा दत्त्वा प्रत्युत्तरं शुभम् । भस्मीभूतां च तां लङ्कां चकार लीलया मुने
हे शब्द ऐकून आणि योग्य उत्तर देऊन, वायुपुत्र हनुमानाने सहजपणे लंकेला भस्म केले, हे मुनी.
पुनः प्रबोधं तस्यै च दत्तवा वायुसुतः कपिः । प्रययौ लीलया वेगाद्यत्र राजीवलोचनः
पुन्हा वायुपुत्र कपिने तिला धीर दिला आणि खेळता खेळता, वेगाने जिथे कमळासारखी डोळे असलेला राम होता तिथे गेला.
सर्वं तत्कथायामास वृत्तान्तं मातुरेव च । सीतामङ्गलवृत्तान्तं श्रुत्वा रामो रुरोद च
त्याने सर्व घडलेली गोष्ट रामाला आणि त्यांच्या मातेला सांगितली. सीतेच्या शुभ बातम्या ऐकून राम रडला.