अथापि सर्वसिद्धित्वं सर्वैश्वर्य सुदुर्लभम् । मुक्तिं वा हरिभक्तिं वा तपसा या सुदुर्लभा
किंवा सर्व सिद्धी, अत्यंत दुर्मिळ सर्व ऐश्वर्य, मोक्ष किंवा हरीभक्ती — जी तपानेही सहज मिळत नाही —
किमीप्सितं ते हे वत्स ब्रूहि नः सांप्रतं मुदा । सर्व तुम्यं प्रदायैव यास्यामस्तपसे मुदा
वत्सा, तुला काय हवं आहे ते आनंदाने सांग. आम्ही तुला सर्व काही देऊन मग आनंदाने आमच्या तपाला परत जाऊ.
युगलक्षसमं यच्च क्षणं कृष्णार्चनं विना । तद्दिनं दुर्दिनं यत्तद्ध्यानसेवनवर्जितम्
कृष्णाची पूजा न करता गेलेला एक क्षण, अगदी युगासारखा जरी असेल, तरी तो दिवस दु:खाचा असतो — ध्यान आणि सेवेशिवाय तो व्यर्थ जातो.
विना तत्सेवनं यो हि विषयान्यं च वाञ्छति । विषमत्ति प्रणाशाय विहायामृतमीप्सितम्
जो कृष्णसेवा सोडून दुसऱ्या विषयांची इच्छा करतो, तो आपल्याच विनाशासाठी विष पितो आणि अमृत सोडून देतो.
ब्रह्मा शिवश्च धर्मश्च विष्णुश्चापि महान्विराट् । गणेशश्च दिनेशश्च शषेश्च सनकादयः
ब्रह्मा, शिव, धर्म, महान आणि व्यापक विष्णू, गणेश, सूर्य, चंद्र आणि सनकादी ऋषी —
एते यच्चरणम्भोजं ध्यायन्तेऽहर्निशं मुदा । जन्ममृत्युजराव्याधिहरं तन्निरता वयम्
हे सर्वजण, दिवस-रात्र आनंदाने त्या चरणकमळांचे ध्यान करतात, जे जन्म, मृत्यू, वार्धक्य आणि आजार दूर करतात; आम्हीही त्यातच मन लावतो.
तेषां च वचनं श्रृत्वा तानुवाच नृपेश्वरः । स लज्जितो नम्रवक्त्र मायामोहितमानसः
त्यांच्या शब्दांनी राजा खूपच लाजला, त्याचं मन मायेच्या मोहाने गोंधळून गेलं होतं, आणि तो खाली मान घालून उत्तर देऊ लागला.
नहष उवाच सर्व दातुं समर्थाश्च यूयं च भक्तवत्सलाः । अधुना देहि (दत्त) मे तूर्णं शचीदानमभीप्सितम्
नहुष म्हणाला, "तुम्ही सर्व काही देण्यास समर्थ आहात आणि भक्तांवर नेहमीच कृपा करता. आता मला माझ्या इच्छेप्रमाणे शचीचं दान लवकर द्या."
सप्तर्षिवाहनं कान्तं शचीच्छति महासती । एतदेव मम वरं निष्पन्नं कुरुताचिनम्
सप्तर्षींच्या वाहनावर बसण्याची मोठ्या पतिव्रते शचीला इच्छा आहे; हेच माझं वर म्हणून पूर्ण करा.
नहुषस्य वचः श्रुत्वा मुनयश्च परस्परम् । मत्युच्चैर्जहसुः सर्वे कौतुकेन च नारद
नहुषाचं बोलणं ऐकून सर्व ऋषी एकमेकांकडे पाहून मोठ्याने हसले, हे नारद, आणि त्या प्रसंगाचा त्यांना गंमत वाटली.
राजानं मोहितं मत्वा वेष्टितं विष्णुमायया । चक्रुः प्रतिज्ञां तं वोढुं कृपया दीनवत्सलाः
राजा मोहात पडला आहे, विष्णूच्या मायेने गुंतला आहे हे पाहून, त्या दीनावर दया करून ऋषींनी त्याचं मागणं पूर्ण करण्याचा निश्चय केला.
चक्रुः स्कनधे तच्छिविकां मुक्तामाणिक्यभूषिताम् । राजा ययौ सुवेषश्च रत्नभूषणभूषितः
त्यांनी मोती आणि रत्नांनी सजवलेली पालखी आपल्या खांद्यावर घेतली; राजा सुंदर वस्त्रं व रत्नांनी मढवून निघाला.
दृष्ट्वा चातिविलम्बं च भर्त्सयामास तान्नृपः । क्रुधा शाशाप दुर्वासाश्चाग्रगामी च वर्त्मनि
त्यांचा फारसा उशीर पाहून राजाने त्यांना रागावून बोल लावले; आणि रागाच्या भरात, मार्गावर पुढे चालणाऱ्या दुर्वासांना शाप दिला.
महानजगनरो भूत्वा पत वै मूढमानस । दर्शनाद्धर्मपुत्रस्य तव मोक्षो भविष्यति
"अरे मूढ मनाच्या, मोठा सर्प होऊन खाली पड! धर्मपुत्राचं दर्शन झाल्यावर तुला मुक्ती मिळेल."
रत्नयानेन वैकुण्ठं गत्वा वैकुण्ठसेवनम् । करिष्यसि महाराज न कर्म निष्फलं भवेत्
रत्नांनी मढवलेल्या रथातून वैकुंठात जाऊन, तू वैकुंठात सेवा करशील, हे महाराज; तुझे कर्म व्यर्थ जाणार नाहीत.
इत्युक्त्वा प्रययुः सर्वे प्रहस्य मुनिसत्तमाः । राजा पपात तच्छापात्सर्पों भूत्वा महामुने
असं म्हणून सर्व श्रेष्ठ ऋषी हसत निघून गेले; त्या शापामुळे राजा मोठा सर्प होऊन खाली पडला, हे महर्षे.
शची चगाम त्तच्छ्रृत्वा गुरुं नत्वाऽमरावतीम् । ययौ बृहस्पतिः शीघ्रं यत्रेन्द्रः पद्मतन्तुषु
हे ऐकून शचीने आपल्या गुरूंना वंदन करून अमरावतीकडे प्रस्थान केलं; बृहस्पतीही पटकन जिथे इंद्र कमळाच्या तंतूंमध्ये होता तिथे गेला.
गत्वा सनोवराम्याशमाजुहाव सुरेश्वरम् । अतिप्रसन्नवदनः कृपया च कृपानिधिः
सुंदर वनात जाऊन त्याने देवांचा स्वामी इंद्राला हाक मारली; त्याचा चेहरा अत्यंत आनंदाने फुलला होता आणि तो दयाळू होता.
बृहस्पतिरुवाच अयिवत्सत्वमागाच्छ भयं किं ते मयि स्थिते । त्यज भीतिमिहागच्छ गुरुस्तेहं बृहस्पतिः
बृहस्पती म्हणाला, "अरे प्रिय, बाहेर ये! मी इथे असताना तुला कसला भयं आहे? भीती सोड आणि इथे ये; मी तुझा गुरु बृहस्पती आहे."
स्वगुरोश्च स्वरं श्रुत्वा महेन्द्रो हृष्टमानसः । रूपं विहाय सूक्ष्मं च स्वरूपेण समाययौ
स्वतःच्या गुरूचा आवाज ऐकून महेंद्राचा मन आनंदाने भरून आलं; त्याने आपलं सूक्ष्म रूप सोडलं आणि आपल्या मूळ रूपात बाहेर आला.
पपात दण्डवन्मूर्ध्ना भक्त्या चरणयोर्गुरोः । तं रुदन्तं महाभीतं मुदोरसि चकार सः
तो भक्तीभावाने गुरूंच्या पायांवर डोकं ठेवून दंडवत पडला; त्याला रडताना आणि फार घाबरलेला पाहून बृहस्पतीने त्याला प्रेमाने मिठी मारली.
कारयित्वा सोमयागं प्रगयश्चित्ताथंमेव च । रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास तं गुरुः
सोमयाग आणि योग्य प्रायश्चित्त करून गुरूंनी त्याला सुंदर रत्नांच्या सिंहासनावर बसवलं.
प्रददौ परमैश्वर्य पूर्वस्माच्च चतुर्गुणम् । आगत्य सर्वदेवाश्च चकुः सेवां मुदाऽन्विता
त्यांनी त्याला पूर्वीपेक्षा चारपट मोठं परम ऐश्वर्य दिलं; सर्व देवता येऊन आनंदाने त्याची सेवा करू लागले.
इत्येवं कथितं वत्स महेन्द्रदर्पभञ्जनम् । शचीसतीत्वरक्षा च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
असं म्हणून, वत्सा, महेंद्राचा गर्वभंग आणि शचीसतीचं रक्षण याची कथा सांगितली; अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
नारद उवाच सोमयागविधानं च ब्रूहि मां मुनिसत्तम । कथं तं कारयामास गुरुश्च किं फलं परम्
नारद म्हणाले, हे श्रेष्ठ ऋषी, मला सोमयाग कसा करतात ते सांगावे. तो यज्ञ कसा पार पडला आणि त्या गुरूंना त्यातून कोणते श्रेष्ठ फळ मिळाले हेही सांगावे.
नारायण उवाच ब्रह्महत्याप्रशमनं सोमयागफलं मुने । वर्ष सोमलतापानं यजमानः करोति च
नारायण म्हणाले, हे मुनी, सोमयागाचे फळ म्हणजे ब्रह्महत्येचे पाप नाहीसे होणे. यजमान वर्षभर सोमरस पितो.
वर्षमेकं फलं भुङक्ते वर्षमेकं जलं मुदा । त्रैवार्षिकं व्रतमिदं सर्वपापप्रणाशनम्
तो एक वर्ष त्या यज्ञाचे फळ भोगतो आणि दुसरे वर्ष आनंदाने पाणी पितो. हे तीन वर्षांचे व्रत सर्व पापांचा नाश करते.
यस्य त्रैवाषिकं धान्यं निहितं भूतवृद्धये । अधिकं वाऽपि विद्येत स सोमं पातुमर्हति
ज्याच्याकडे तीन वर्षांसाठी धान्य साठवलेले आहे, किंवा त्याहून अधिक आहे, आणि ते सर्व प्राण्यांच्या पोषणासाठी ठेवले आहे, तोच सोमपान करण्यास पात्र ठरतो.
महाराजश्च देपो वा यागं कर्तुमलं मुने । न सर्वमाध्यो यज्ञोऽयं बह्वन्नो बहुदक्षिणः
हे मुनी, मोठा राजा किंवा धनाढ्य माणूसच हा यज्ञ करू शकतो. हा यज्ञ सर्वांसाठी नाही; त्यासाठी पुष्कळ अन्न आणि मोठ्या प्रमाणात दान लागते.
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo शक्रदर्पभङ्गप्रकरणे शक्रमोक्षकथनं नाम षष्टितमोऽध्यायः
श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणातील श्रीकृष्णजन्मखंडातील, नारदांनी सांगितलेल्या इंद्राच्या गर्वभंगाच्या प्रसंगातील 'इंद्राच्या मुक्तीचे वर्णन' नावाचा साठावा अध्याय येथे संपला.