न गुरोश्च प्रियो धर्मो न गुरोश्च प्रियं तपः । न गुरोश्च प्रियं सत्यं न पुण्यं च गुरोः परम्
धर्म, तप, सत्य किंवा पुण्य—यापैकी काहीही गुरुपेक्षा श्रेष्ठ किंवा प्रिय नाही.
गुरोः परो न शास्ता च न हि बन्धुर्गुरोः परः । देवो राजा च शास्ता च शिष्याणां च सदा गुरुः
गुरुहून श्रेष्ठ शिक्षक नाही, गुरुहून मोठा नातेवाईक नाही; शिष्यांसाठी गुरुच नेहमी देव, राजा आणि शिक्षक असतो.
यावच्छक्तो दातुमन्नं तावच्छास्ता तदन्नदः । गुरुः शास्ता च शिष्याणां प्रतिजन्मनि जन्मनि
जोपर्यंत अन्न द्यायची शक्ती आहे, तोपर्यंत अन्न द्यावे. असं अन्न देणारा खरा गुरु असतो. गुरु प्रत्येक जन्मात शिष्यांचा मार्गदर्शक असतो.
मन्त्रो विद्या गुरुर्देवः पूर्वलब्धो यथा पतिः । प्रतिजन्मनि बन्धेन सर्वेषामुपरि स्थितः
मंत्र, विद्या, गुरु आणि देव — हे एकदा मिळाले की, ते पूर्वजन्माच्या नात्यामुळे कायमच श्रेष्ठ राहतात, जसं पतीचं स्थान असतं.
पिता गुरुश्च वन्द्यश्च यत्र जन्मनि जन्मदः । गुरवोऽन्ये तथा माता गुरुश्च प्रतिजन्मनि
वडील आणि गुरु हे प्रत्येक जन्मात जन्मदाते म्हणून वंदनीय असतात. तसेच इतर गुरु आणि आईही प्रत्येक जन्मात गुरुच असतात.
विप्राणां त्वं वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च तपस्तिनाम् । ब्रह्मिष्ठौ ब्रह्मविद्ब्रह्मविद्ब्रह्मन् धर्मिष्ठः सर्वधर्मिणाम्
ब्राह्मणांमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस आणि तपस्व्यांमध्ये सर्वात मोठा आहेस. ब्रह्मपरायण, ब्रह्मज्ञानी आणि सर्व धर्मी लोकांमध्ये तूच सर्वात धर्मनिष्ठ आहेस.
तुष्टो भव मुनिश्रेष्ठ मां च शक्रं च संप्रतम् । त्वयि तुष्टे सदा तुष्टा भवन्ति ग्रहदेवताः
मुनिश्रेष्ठा, माझ्यावर आणि शक्रावर कृपा कर. तुझ्या कृपेने नेहमीच ग्रहदेवता प्रसन्न राहतात.
इत्युक्त्वा का शची ब्रह्मन्पुनरुच्चौ रुरोद ह । दृष्ट्वा तद्रोदनं तारा रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
असं म्हणून शची पुन्हा मोठ्याने रडू लागली. तिचं रडणं पाहून तारा देखील पुन्हा पुन्हा मोठ्याने रडली.
पपात चरणे तारा रुरोद च पुनः पुनः । अपराधं क्षमेत्युक्त्वा गुरुस्तुष्टोऽप्युवाच ताम्
तारा त्यांच्या पायांवर पडली आणि वारंवार रडू लागली. 'माझा अपराध माफ करा' असं म्हणाली. गुरु प्रसन्न झाले तरी त्यांनी तिला उत्तर दिलं.
गुरुरुवाच उत्तिष्ठ तारे शच्याश्च सर्व भद्रं भविष्यति । सद्यः प्राप्स्यति भर्तारं महेन्द्रं च मदाशिषा
गुरु म्हणाले — 'उठ तारे, शचीसाठी सर्व काही चांगलं होईल. माझ्या आशीर्वादाने तिला लगेचच पती महेंद्र पुन्हा मिळेल.'
इत्युक्त्वा स गुरुस्तत्र विरराम च नारद । पपात चरणे तारा पुनरेव रुरोद च
असं म्हणून गुरु तिथे थांबले, नारद. तारा पुन्हा त्यांच्या पायांवर पडली आणि पुन्हा रडू लागली.
गुहीत्वा च शचीं तारा संस्थाप्य च स्ववक्षकि । बोधयामास विविधमाध्यात्मिकमनुत्तमम्
शचीला बाजूला घेऊन तारा तिला आपल्या छातीवर बसवते आणि तिला विविध श्रेष्ठ आत्मज्ञान शिकवते.
शचीकृतं गुरुस्तोत्रं पूजाकाले च यः पठेत् । गुरुश्चाभीष्टदेवश्च संतुष्टः प्रतिजन्मनि
शचीने केलेलं गुरुस्तोत्र जो कोणी पूजेच्या वेळी म्हणतो, त्याच्यावर गुरु आणि इच्छित देवता प्रत्येक जन्मात प्रसन्न राहतात.
ग्रहदेवद्विजास्तं च परितुष्टाश्च संततम् । राजानो बान्धवाश्चैव संतुष्टाः सर्वतः सदा
ग्रहदेवता, द्विज आणि इतर सगळे त्याच्यावर नेहमी प्रसन्न राहतात. राजे आणि नातेवाईकही सर्व बाजूंनी नेहमीच संतुष्ट राहतात.
गुरुभक्तिं विष्णुभक्तिं वाञ्छितं लभते ध्रुवम् । सदा हर्षो भवेत्तस्य न च शोकः कदाचन
त्याला गुरुभक्ती, विष्णुभक्ती आणि हवी ती गोष्ट नक्कीच मिळते. तो नेहमी आनंदी राहतो आणि त्याला कधीच दुःख होत नाही.
पुत्रार्थो लभते पुत्रं भार्यार्थो लभते प्रियम् । सुस्वरुपां गुणवतीं सतीं पुत्रवतीं ध्रुवम्
पुत्राची इच्छा असणाऱ्याला पुत्र मिळतो; पत्नीची इच्छा असणाऱ्याला प्रिय, सुंदर, गुणवान, पतिव्रता आणि पुत्रवती पत्नी नक्कीच मिळते.
रोगार्तों मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्योत बन्धनात् । अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खोभवति पण्डितः
रोगी माणूस रोगातून मुक्त होतो; बांधलेला सुटतो; ज्याची कीर्ती अस्पष्ट आहे त्याला चांगली कीर्ती मिळते; अज्ञानी विद्वान होतो.
कदाचिद्बन्धुविच्छेदो न भवेत्तस्य निश्चितम् । नित्यं तद्वर्धते धर्मों विपुलं निर्मलं यशः
त्याचं कधीच नातेवाईकांपासून विभाजन होत नाही, हे निश्चित. त्याचं धर्म नेहमी वाढत जातं आणि त्याची कीर्ती मोठी व निर्मळ होते.
लभते परमैश्वर्यं पुत्रपौत्रधनान्वितम् । इह सर्वसुखं भुक्त्वा प्राप्यते श्रीहरेः पदम्
त्याला उत्तम ऐश्वर्य, पुत्र, नातवंडं आणि संपत्ती मिळते. या जन्मात सर्व सुखं उपभोगून तो श्रीहरीचं स्थान प्राप्त करतो.
न भवेत्तत्पुनर्जन्म हरिदास्यं लभेद्ध्रुवम् । विष्णुभक्तिनमाब्धौ च निमग्नश्च भवेद्ध्रुवम्
त्याला पुन्हा जन्म मिळत नाही; तो नक्कीच हरिचा दास होतो आणि विष्णुभक्तीच्या महासागरात पूर्णपणे बुडतो.
शाश्वत्पिबति शान्तिश्च विष्णुभक्तिरसामृतम् । जन्ममृत्युजराव्याधिशोकसंतापनाशनम्
जो विष्णूभक्तीचं अमृत, म्हणजेच शांतीचं नेहमीचं पान करतो, त्याचं जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार, दुःख आणि यातना या सगळ्यांचा नाश होतो.
अथ षष्टितमोऽध्यायः नारायण उवाच शाचोस्तोत्रं समाकर्ण्य परितुष्टो बृहस्पतिः । उवाच मधुरं शान्तः कान्तामिन्द्रस्य नारद
नारायण म्हणाले— त्या शोकगीताचं स्तोत्र ऐकून बृहस्पती अत्यंत संतुष्ट झाले; शांतपणे, गोड शब्दांत त्यांनी इंद्राची प्रियसी, हे नारद, हिला संबोधून बोलले.
बृहस्पतिरुवाच त्यज वत्से भयं सर्व भयं किं ते मयि स्थिते । यथा कचस्य पत्नी मे तथा त्वमपि शोभने
बृहस्पती म्हणाले— मुली, सगळं भीती बाजूला ठेव. मी असताना तुला कशाची भीती? जशी कचा माझी पत्नी होती, तशीच तूही, हे सुंदरि, माझी पत्नी होशील.
यथा पुत्रश्तथा शिष्यो न भेदः पुत्रशिष्ययोः । तर्पणे पितृदाने च पालने परितोषणो
जसा मुलगा, तसाच शिष्य—मुलगा आणि शिष्य यात काहीच फरक नाही. पितरांना पाणी देताना, दान देताना, काळजी घेताना आणि समाधान देताना ते दोघेही सारखेच आहेत.
यथाऽग्निदाता पुत्रश्च तथा शिष्यश्च निश्चितम् । इतीदं कण्वशाखायामुवाच कमलोद्भवः
जसा अग्नी देणारा मुलगा, तसाच शिष्यही नक्कीच असतो. असं कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांनी कण्व शाखेत सांगितलं आहे.
पिता माता गुरुर्भार्या शिशुश्चानाथबान्धवाः । एते पुंसां नित्यपोष्या इत्याह कमलोद्भवः
वडील, आई, गुरु, पत्नी, मुलं आणि अनाथ नातेवाईक—हे सर्व पुरुषांनी नेहमी सांभाळावेत, असं कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांनी सांगितलं आहे.
यश्चैतांश्च न पुष्णाति भस्मान्तं तस्य सूतकम् । दैवे पित्र्ये न कर्मार्हः मोऽपीत्याह महेश्वरः
जो हे सर्व लोक सांभाळत नाही, त्याचं अपवित्रपण मृत्यूपर्यंत टिकतं; तो ना देवकार्याला, ना पितरकार्याला, अगदी जेवायलाही पात्र राहत नाही, असं महेश्वरांनी सांगितलं आहे.
कुरुते नरबुर्द्धि च मातरं पितरं गुरुम् । अयशस्तस्य सर्वत्र विध्न एव पदे पदे
जो पुरुष आपल्या आई-वडिलांची किंवा गुरूची उपेक्षा करतो, त्याला सर्वत्र अपमान सहन करावा लागतो आणि प्रत्येक पावलावर अडचणी येतात.
संपन्मत्तो यः करोति स्वगुरोश्च पराभवम् । अचिनात्सर्वनाशाश्च भवेत्तस्य सुनिश्चितम्
जो धनाच्या गर्वाने आपल्या गुरूचं अपमान किंवा अधःपतन करतो, त्याचा स्वतःचाच संपूर्ण नाश होतो, हे निश्चित आहे.
मां च दृष्टवा सभामध्ये नोत्तसथौ पाकशासनः । तत्फलं भुज्यते साक्षात्सद्यः पश्य च सांप्रतम्
इंद्राने मला सभेत पाहूनही उठून नमस्कार केला नाही; त्याचं फळ त्याला आता लगेचच भोगावं लागतंय, ते तू साक्षात पाहा.