स पुमान्न रि कर्मार्हों दैवे पित्र्ये च कर्मणि । अधमः स च सर्वेषां निन्दितश्च यशस्करः
असा पुरुष कोणत्याही देवकार्य किंवा पितृकार्याला पात्र राहत नाही; तो सर्वांत नीच, निंदनीय आणि अपयश मिळवणारा ठरतो.
द्वितीये दिवसे नारीं यो व्रजेच्च रजस्वलाम् । कामतः परिपूर्णाञ्च गोहत्यां लभते ध्रुवम्
जो पुरुष दुसऱ्या दिवशी, वासनेने रजस्वला स्त्रीकडे जातो, त्याला गोहत्येचं पाप नक्कीच लागते.
आजीवनं नाधिकारी पितृविप्रसुरार्चने । अमनुष्योऽयशस्यः स्यादित्याङ्गिरसभाषितम्
असा पुरुष आजन्म पितर, ब्राह्मण किंवा देवांची पूजा करण्यास पात्र राहत नाही; तो अपयशी आणि निंदनीय ठरतो, असं अङ्गिरसांनी सांगितलं आहे.
दृतीये दिवसे जायां यो हि गच्छेद्रजस्वलाम् । स मूढो भ्रूणहत्यां च लभते नात्र संशयाः
जो पुरुष तिसऱ्या दिवशी रजस्वला पत्नीशी संबंध ठेवतो, तो मूढ पुरुष भ्रूणहत्येचं पाप नक्कीच मिळवतो.
पूर्ववत्पतितः सोऽपि न चार्हः सर्वकर्मसु । असच्छूद्रा चतुर्थेऽह्नि न गच्छेत्तां विचक्षणः
पूर्वीप्रमाणेच तो पतित ठरतो आणि कोणत्याही कर्माला पात्र राहत नाही; चौथ्या दिवशी ती स्त्री शूद्र नसलेल्यासारखी असल्याने, सुज्ञ पुरुषाने तिच्याजवळ जाऊ नये.
ऋतावतीते दिवसे गमनं च करिष्यसि । शच्याश्च वचनं श्रुत्वा प्रहस्य नहुषस्तया
ऋतू संपल्यानंतरच संबंध ठेवावेत; शचीचं हे बोलणं ऐकून नहुषाने हसून उत्तर दिलं.
उवाच मधुरं शान्तः शक्रकान्तां च सुव्रताम् । देवपत्नी सदा शुद्धा तन्न्यूनं मानवं प्रति
तो शांत आणि मधुर बोलला, इंद्राची पतिव्रता पत्नी शचीशी. देवपत्नी नेहमीच पवित्र असते, आणि या बाबतीत ती कोणत्याही मानव स्त्रीपेक्षा कमी नाही.
शयने भोजने देवी नाशुद्धा मानवं प्रति । रजस्वलायाः संभोगे कर्मक्षेत्रे च भारते
हे भारत, झोपताना किंवा जेवताना देवी मानवाच्या दृष्टीने अपवित्र होत नाही. फक्त रजस्वला स्त्रीसोबत संग करताना किंवा कर्मभूमीतच अपवित्रता येते.
त्वयोक्तं च भवेत्पा पं नात्र दु (स्व)र्गे च सुन्दरि । कर्मक्षेत्रेऽपि तत्कर्म यद्वेदोक्तं शुभाशुभम्
सुंदरी, तू जे पाप म्हटलं आहेस, ते स्वर्गात लागू पडत नाही. कर्मभूमीतही, जे काही कर्म आहे ते वेदाप्रमाणेच शुभ किंवा अशुभ असतं.
न भवेद्वैष्णवानां च ज्वलतां ब्रह्मतेजसा । यथा प्रदीप्ते वह्नौ च शुष्काणि च तृणानि च
ब्रह्मतेजाने प्रज्वलित असलेल्या वैष्णवांसाठी पाप राहत नाही, जसं प्रज्वलित अग्नीत सुकं गवत जळून जातं.
भवन्ति भस्मीभूतानि तथा पापानि वैष्णपे । वह्निसूर्यब्राह्मणेभ्यस्तेजयान्वैष्णपः सदा
त्याचप्रमाणे, वैष्णवाचे पाप राख होते. वैष्णव नेहमी अग्नी, सूर्य आणि ब्राह्मण यांच्यापेक्षा तेजस्वी असतो.
रक्षितो विष्णुचक्रेण स्वतन्त्रो मत्तकुंजरः । न विचारो न भोगश्च पैष्मवानां स्वकर्मणाम्
विष्णूच्या चक्राने रक्षण झालेला, स्वतंत्र आणि मदमस्त हत्तीप्रमाणे, वैष्णवांच्या कर्मांचा विचार किंवा भोग होत नाही.
निखितं साम्नि कौथुम्यां कुरु प्रश्नं बृहस्पतीम् । अस्मांश्च सर्वे जानन्ति चन्द्रवंश्यांश्च वैष्णवान्
सामवेद आणि कौथुमी शाखेचे जाणकार बृहस्पती यांना तू आपला प्रश्न विचार. हे सर्व चंद्रवंशी आणि वैष्णव जाणतात.
देवमन्यं न सेवन्ते चन्द्रवंश्या हरिं विना । सद्वंशप्रभवो यो हि ब्रह्मणः क्षत्रियोऽथवा
चंद्रवंशी लोक हरि सोडून दुसऱ्या कोणत्याही देवाची पूजा करत नाहीत. ते कुठल्याही श्रेष्ठ वंशाचे, ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असले तरीही.
विष्णुमन्त्रं न गृण्हाति वञ्चितो देवमायया । को वा मन्त्रश्च के देवा न हि शास्ता यमो मम
जो विष्णूचा मंत्र घेत नाही, तो देवमायेने फसवला जातो. मंत्र काय, देव कोण? यम माझा शासक नाही.
सर्वाञ्छास्तुं समर्थोऽहं ब्रह्मविष्णुशिवान्विना । शय्यां कृरु गुहं गत्वा शीघ्रं यास्यामि ते गृहम्
ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांना सोडून मी सर्व इच्छा पूर्ण करू शकतो. तू आपल्या शय्येकडे किंवा एकांतात जा, मी लवकरच तुझ्या घरी येईन.
ऋतुपापं मयि भवेत्तव किं गच्छ शोभने । इत्युक्त्वा नहुषो राजा प्रफुल्लवदनेक्षणः
हे शुभे, ऋतुकाळाचं पाप माझ्यावर येऊ दे, तुझ्यावर नाही. असं म्हणून, नहुष राजा आनंदी चेहऱ्याने तिच्याकडे पाहू लागला.
रत्नयानं समारुह्य ययौ नन्दनकाननम् । न ययौ सा शची गेहं प्रजगाम गुरोर्गृहम्
तो रत्नांनी सजवलेल्या रथावर बसून नंदनवनात गेला. पण शची घरी गेली नाही, ती आपल्या गुरूच्या घरी गेली.
गत्व कूशासनस्यं च ददर्श च बृहस्पतिम् । तारासेवितपादाब्जं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा
ती तिथे गेल्यावर, तिने कुशासनावर बसलेले बृहस्पती पाहिले, ज्यांच्या पायांवर तारा सेवा करत होती आणि जे ब्रह्मतेजाने उजळले होते.
जपमालाकरं शश्वज्जपन्तं कृष्णमीप्सितम् । परमं परमानन्दं परमात्मानमीश्वरम्
त्यांच्या हातात जपमाळ होती, ते नेहमी कृष्णाचं नामस्मरण करत होते, त्यांच्या मनातील इच्छा कृष्णच होत. ते परम, परमानंद, परमात्मा आणि ईश्वर होते.
निर्गुणं च निरीहं च स्वतन्त्रं प्रकृतेः परम् । स्वेच्छामयं परं ब्रह्म भक्तानुग्रहविग्रहम्
ते निर्गुण, निरपेक्ष, स्वतंत्र आणि प्रकृतीच्या पलीकडचे होते. त्यांचं रूप त्यांच्या इच्छेने होतं, ते परब्रह्म आणि भक्तांवर कृपा करणारे होते.
तमानन्दाश्रुनेत्रं च ननाम शिनका भुवि । रुदती साश्रुनेत्रा का मज्जन्ती भक्तिसागरे
तिच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले, तिने त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि जमिनीवर पडली. ती रडत होती, डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, आणि ती भक्तिसागरात बुडाली होती.
शोकार्णवे निमज्जन्ती हृदयेन विदूयता । तुष्टाव भीता स्वगुरुं ब्रह्मिष्ठं च कृपानिधिम्
शोकाच्या समुद्रात बुडालेली, विदीर्ण हृदयाने, तिने भीतीने आपल्या गुरूचं, ब्रह्मनिष्ठ आणि कृपावंत असलेल्या, स्तवन केलं.
शच्युवाच रक्ष रक्ष महाभाग मां भीतां शरणागताम् । त्वमीश्वरः स्वदासीं च निमग्नां शोकसागरे
शची म्हणाली: रक्षण कर, रक्षण कर, हे महाभागा! मी घाबरले आहे आणि तुझ्या आश्रयाला आले आहे. तू ईश्वर आहेस, आणि मी तुझी दासी, शोकसागरात बुडत आहे.
अनीश्वरश्चेश्वरो वा बरवान्वा सुदुर्बलः । स्वशिष्यभार्यां पुत्रांश्च शासितुं च सदा क्षमः
माणूस शक्तिशाली असो वा दुर्बल असो, त्याने नेहमी आपल्या शिष्यांना, पत्नीला आणि मुलांना योग्य रीतीने वागवावे.
दूरीभूतः स्वराज्याच्च स्वशिष्यश्च कृतस्त्वया । शान्तिर्बभूव दोषस्य चाधुनाऽनुग्रहं कुरु
तू माझ्या हातून माझे राज्य आणि माझा शिष्य दोन्ही दूर केलेस; आता माझ्या चुकीचा परिणाम शांत झाला आहे, म्हणून कृपा कर.
अनाथां सर्वशून्यां मां शुन्यां ताममरावतीम् । संपच्छून्यमाश्रमं मे पश्य रक्ष कृणानिधे
माझ्यावर सर्व काही गमावून एकटी पडले आहे, आणि ही अमरावतीही ओकीरवाकीर झाली आहे; माझा आश्रमही सर्व संपत्तीपासून रिकामा झाला आहे—दया करणारा, माझे रक्षण कर.
दस्युग्रस्तां च मां रक्ष देशं किंकरमानय । दत्तवा चरणरेणूंस्तं शुभाशीर्वचनं कुरु
दुष्टांनी त्रास दिलेल्या मला वाचव, या देशात एखादा सेवक पाठव; तुझ्या पायधुळीचा लाभ घेऊन, माझ्यासाठी शुभाशीर्वाद बोल.
सर्वेषां च सुरुणां च जन्मदाता परो गुरुः । पितुः शतगुणा माता पूज्या वन्द्या गरीयसी
सर्व देवांमध्ये जन्म देणारा आणि श्रेष्ठ गुरु असतो; आई ही वडिलांपेक्षा शंभरपट अधिक पूज्य, वंदनीय आणि मान्य असते.
विद्यादाता मन्त्रदाता ज्ञानदो हरिभक्तिदः । पूज्यो वन्द्यश्च सेव्यश्च मातुः शतगुणो गुरुः
ज्ञान देणारा, मंत्र देणारा, शहाणपण आणि हरिभक्ती देणारा गुरु—असा गुरु आईपेक्षा शंभरपट अधिक पूज्य, वंदनीय आणि सेवा करण्यास योग्य असतो.