पित्रोः स्वसा शिष्यपत्नी भृत्यपली च मातुली । पितृपत्नी भ्रातृपत्नी श्वश्रूश्च भगिनी सुता
वडिलांची बहीण, शिष्याची पत्नी, नोकराची पत्नी, मावशी, वडिलांची पत्नी, भावाची पत्नी, सासू, बहीण, मुलगी—
गर्भधात्रीष्टदेवी च पुंसः षोडश मातरः । त्वं नरो देवभार्याऽहं माता ते देवसंमता
ज्यांनी जन्म दिला, आणि आपली प्रिय देवता—अशा सोलाव्या माता पुरुषासाठी असतात; तू पुरुष आहेस, मी देवाची पत्नी आहे, आणि देवांनी मान्य केलेली तुझी आई आहे.
गच्छ वत्सादितिं रन्तुं यदि चेच्छसि मातरम् । सर्वेषां निष्कृतिश्चास्तिन वत्स मातृगामिनाम्
जा बाळा, जर तुला आईकडे जायचे असेल तर जा; पण बाळा, आईकडे जाणाऱ्यांसाठी कोणतीही प्रायश्चित्त नाही.
कुम्भीपाके ने पचन्ति यावद्वै ब्रह्मणो वयः । ततो भवन्ति कृमयः कल्पाः स्पत भवन्ति ते
कुंभिपाकात त्यांना ब्रह्माचा काळ संपेपर्यंत शिजवले जात नाही; त्यानंतर ते असंख्य कल्पेपर्यंत कीटक होतात, आणि तीच त्यांची दशा असते.
ततश्च कुष्ठिनो म्लेच्छा भवन्ति सप्तजन्मसु । नास्तयेव निष्कृतिस्तेषामित्याह कमलोद्भवः
त्यांनंतर सात जन्म ते कुष्ठरोगी आणि अस्पृश्य म्हणून जन्म घेतात; त्यांच्यासाठी खरोखरच कोणतेही प्रायश्चित्त नाही, असे कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे.
एवं विट्क्षत्त्रशूद्राणां ब्रह्मणीगमने नृप । वैदेषु निष्कृतिर्नास्ति चेत्याङ्गिरसभाषितम्
असेच, जे शूद्र आणि अस्पृश्य ब्राह्मण स्त्रीकडे जातात, त्यांच्यासाठी वेदांमध्येही प्रायश्चित्त नाही, असे अत्री ऋषींनी सांगितले आहे.
स्वर्गसंपत्तिभोगश्च सुखं संसारिणां ध्रुवम् । मुमुक्षूणां च मोक्षण्च तपश्चैव तवस्विनाम्
संसारात अडकलेल्या लोकांसाठी स्वर्गसुख निश्चित आहे; मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी मोक्ष, आणि तपस्व्यांसाठी तप हेच आहे.
ब्राह्मणानां च ब्रह्मण्यं मुनीनां मौनमेव च । वेदाभ्यासो वैदिकानां कवीनां काव्यवर्णनम्
ब्राह्मणांसाठी ब्रह्मनिष्ठा, ऋषींसाठी मौन, वेदपाठ करणाऱ्यांसाठी वेदाभ्यास, आणि कवींना काव्यरचना हेच योग्य आहे.
विष्णुदास्यं वैष्णवानां विष्णुभक्तिरसं परम् । विष्णुभक्तिं विना नैव मुक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः
वैष्णवांसाठी विष्णूची सेवा आणि विष्णूभक्तीचा सर्वोच्च रस आहे; विष्णूभक्तीशिवाय वैष्णवांना मुक्तीचीही इच्छा नसते.
मलाढचेषु च क्लेदेषु दुर्गन्धिनिलयेषु च । साधूनां किं सुकं साधो स्त्रीणां योनिषु मां वद
मलमूत्र आणि ओलसर, दुर्गंधीने भरलेल्या जागेत सज्जनांना काय सुख असू शकते? आणि स्त्रियांसाठी गर्भात काय आनंद आहे, हे मला सांग.
कुलप्रदीब राजेन्द्र राज्ञं मण्डलवर्तिनाम् । लब्धं च भारते जन्म पुण्येन बहुजन्मनाम्
हे राजेंद्र, वंशाचा दीप, राजांच्या मंडळात, भारतात जन्म मिळणे हे अनेक जन्मांच्या पुण्यामुळेच मिळते.
पद्मानां चन्द्रवंश्यानां नृपाणां दीप्तिहेतवे । त्वमाविरासीस्तेजस्वी ग्रूष्ममध्याह्नभास्करः
कमळवंशीय, चंद्रवंशीय आणि राजांमध्ये, तू तेजस्वी सूर्याप्रमाणे, उन्हाळ्यातील मध्यान्हाच्या सूर्याप्रमाणे प्रकट झाला आहेस.
सर्वेषामश्रमाणां च स्वधर्मश्च यशः परम् । स्वधर्महीना नरके पतन्ति मूढयेतसः
सर्व आश्रमांमध्ये आपापला धर्म हाच सर्वात मोठा मान आहे. ज्यांनी आपला धर्म सोडला, अशा गोंधळलेल्या मनाच्या माणसांना नरकात पडावे लागते.
ब्राह्मणस्या स्वधर्मश्च त्रिसंध्यमर्चनं हरेः । तत्पादोदकनैवेद्यभक्षणं च सुधाधिकम्
ब्राह्मणासाठी आपला धर्म म्हणजे दिवसातील तीन वेळा हरिची पूजा करणे, त्याच्या पायांवरून ओघळलेले पाणी आणि त्याला अर्पण केलेले नैवेद्य घेणे — हे अमृताहून श्रेष्ठ आहे.
अन्नं विष्ठा जलं मूत्रमनिवेद्य हरेर्नृप । भवन्ति सूकराःसर्वे ब्राह्मणा यदिभुञ्जते
राजा, हरिला अर्पण न केलेले अन्न, विष्ठा, पाणी आणि मूत्र — हे जर ब्राह्मणांनी खाल्ले, तर ते सर्व डुक्कर होतात.
आजीवं भुञ्जते विप्रा एकादश्यां न भुञ्जते । कृष्णजन्मदिने चैव शिवरात्रौ सुनिश्चेतम्
ब्राह्मण आयुष्यभर खातात, पण एकादशीला, कृष्णजन्मदिनी आणि शिवरात्रीला ठाम निश्चयाने काही खात नाहीत.
तथा रामनवभ्यां च यत्नतः पुण्यवासरे । ब्राह्मणानां स्वधर्मश्च कथितो ब्रह्मणा नृप
त्याचप्रमाणे रामनवमीला आणि इतर पुण्यदिनी काळजीपूर्वक उपवास करणे — असा ब्राह्मणांचा धर्म ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे, राजा.
व्रतं पतिव्रतानां च पतिसेवा परं तपः । यथा पुत्रः परपतिरेष धर्मश्च योषिताम्
पतिव्रता स्त्रियांचा व्रत म्हणजे पतीची सेवा — हेच त्यांचे मोठे तप आहे. स्त्रियांसाठी पती हा पुत्रासारखा आणि दुसऱ्याचा पती परका — हाच त्यांचा धर्म आहे.
पालयन्ति यथा भूपाः प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । प्रजास्त्रियं च पश्यन्ति राजानो मातरं यथा
राजे जसे आपल्या प्रजेला स्वतःच्या मुलासारखे जपत असतात, तसेच प्रजेतील स्त्रियांना आईसारखे पाहतात.
यज्ञं कुर्वन्ति विष्णोश्च सेवनं देवविप्रयोः । निवारणं च दुष्टानां शिष्टानां प्रतिपालनम्
ते विष्णूसाठी यज्ञ करतात, देव आणि ब्राह्मणांची सेवा करतात, दुष्टांना थांबवतात आणि सज्जनांचे रक्षण करतात.
इति धर्मः क्षत्रियाणां कथितो ब्रह्मणा पुरा । वाणिज्यं चैव वैश्यानां स्वधर्मो धर्मसंचयः
असा क्षत्रियांचा धर्म प्राचीन काळी ब्रह्मदेवाने सांगितला. वैश्यांचा धर्म म्हणजे व्यापार — जो पुण्यसंचय करतो.
शूद्राणां विप्रसेवा च परो धर्में विधीयते । सर्वन्यासो हरौ भूव धर्मः संन्यासिनां ध्रुवम्
शूद्रांचा मोठा धर्म म्हणजे ब्राह्मणांची सेवा करणे. संन्याशांसाठी सर्व काही हरित अर्पण करणे हाच खरा धर्म आहे.
रक्तैकवासा दण्डी च बिभर्ति मृत्कमण्डलुम् । सर्वत्र समदर्शो च स्मरेन्नानायणं सदा
तो फक्त लाल वस्त्र घालतो, दंड घेतो, मातीचा कमंडलू धरतो, सर्वत्र सगळ्यांना सारखेच पाहतो आणि नेहमी परमेश्वराच्या अनेक रूपांची आठवण ठेवतो.
करोति भ्रमणं नित्यं गेहे गेहे न तिष्ठति । विद्यामन्त्रं च कस्मैचिन्न ददाति च लोभतः
तो नेहमी फिरत राहतो, कुठल्याही घरात राहत नाही आणि लोभामुळे कोणालाही विद्या किंवा मंत्र देत नाही.
करोति नाऽऽश्रमं भिक्षुः करोति नान्यवासनाम् । करोति नान्यसङ्गं च निर्मोह सङ्गवर्जितः
भिक्षू स्वतःचे आश्रम बांधत नाही, दुसरे वस्त्र घालत नाही, दुसऱ्याशी आसक्ती जोडत नाही — तो मोह आणि आसक्तीपासून मुक्त असतो.
न स्वादुभुङ्क्ते लोभाच्चा स्त्रीमुखं न हि पश्यति । न वाञ्छितं भक्ष्यवस्तु याचते गुहिणां व्रती
तो लोभाने गोड पदार्थ खात नाही, स्त्रीचे तोंड पाहत नाही आणि घरधारकांकडून हवे तसे पदार्थ मागत नाही — व्रतात ठाम राहतो.
इति संन्यासिनां धर्म इत्याह कमलोद्भवः । इति ते कथितं पुत्र गच्छ वत्स यथासुखम्
असा संन्याशांचा धर्म कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने सांगितला. हे पुत्रा, मी तुला सांगितले — आता जा, बाळ, जसा तुला आवडेल तसा वाग.
इत्युक्त्वा च महेन्द्राणी विरराम च वर्त्मनि । उवाच नहुषो राजा शचीं वक्रप्रकंधरः
असे सांगून महेंद्राची राणी थांबली. मग वक्र मान असलेला नहुष राजा शचीला म्हणाला.
नहुष उवाच त्वया यत्कथितं देवी सर्व ततु विपर्ययम् । यथार्थधर्मं वेदोक्तं निबोध कथायामि ते
नहुष म्हणाला — देवी, तू जे काही सांगितलेस ते उलट आहे. आता मी तुला वेदात सांगितलेला खरा धर्म सांगतो, नीट ऐक.
कर्मणां फलभोगश्च सर्वेषां सुरसुन्दरि । नैव स्वर्गे न पाताले नान्यद्वीपे श्रुतौ श्रुतम्
देवतांमध्ये सुंदर असलेल्या, सर्वांच्या कर्माचे फळ भोगणे — हे ना स्वर्गात, ना पाताळात, ना दुसऱ्या कोणत्याही द्वीपावर आहे, असे शास्त्रात सांगितले आहे.