सद्रत्नसारनिर्माणं दास्याम्यद्य सुशोभने । अमूल्यरत्ननिर्माणं दर्पणां चातिनिर्मलम्
आज, हे सुशोभने, मी तुला उत्तम रत्नांच्या साराने बनवलेला, अतिशय शुद्ध आणि मौल्यवान रत्नांनी तयार केलेला आरसा देईन.
दास्यामि ते कामपत्न्याः कामं जित्वा च लीलया । क्रीडाकमलमम्लानं कमलायाश्च सुन्दरि
मी कामदेवाच्या पत्नीला सहज जिंकून, तुला खेळण्यासाठी न कुमकुमणारे कमळ देईन, आणि लक्ष्मीचेही, हे सुंदरि.
भिक्षां कृत्वा च दास्यामि स्तुत्वा च कमलापतिम् । अङ्गुलीयकरत्नानि विश्वेषु दुर्लभानि च
मी कमळाच्या पतीकडे भिक्षा मागून, त्याची स्तुती करून, तुला अशा अंगठ्या देईन, ज्या रत्नांनी सजलेल्या आहेत आणि सर्व लोकांत दुर्मिळ आहेत.
सावित्र्याश्च प्रदास्यामि कृत्वा च ब्रह्मणस्तपः । स्वयं गीतं प्रगायन्तीं मूर्च्छनाश्रुतिसंयुताम्
मी ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या करून, सावित्रीकडून स्वतः गायलेले, स्वर आणि तालांनी युक्त असे गाणे तुला देईन.
वाणीवीणां प्रदास्यामि कृत्वा नारायणव्रतम् । रत्नपाशकसंधं च विश्वकर्मविनिर्मितम्
मी नारायणव्रत केल्यावर, विश्वकर्म्याने बनवलेली, रत्नजडित दोऱ्याची वीणा तुला देईन.
कुबेरपत्न्या दास्यामि पादाङ्गुलिविभूषणम । इत्येवमुक्त्वा नहुषः पपात तत्पदाम्बुजे
कुबेराच्या पत्नीचे पायाच्या बोटांचे दागिनेही मी तुला देईन; असे सांगून नहुष तिच्या कमलासारख्या पायांवर पडला.
उवाच तं शची त्रस्ता राजमार्गगतं नृपम् । उत्थाप्य तं करे धूत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका
राजमार्गावर थरथरत उभ्या असलेल्या नहुष राजाला पाहून शचीने त्याला हाताने उचलून, स्वतःचा घसा, ओठ आणि तालू कोरडे असतानाही, त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
शच्युवाच शृणु वत्स महाराज हे तात भयभञ्जन
शची म्हणाली: ऐक बाळा, हे महाराजा, हे तात, भय दूर करणारा आहेस तू,
भयत्राता च राजा च सर्वेषां पालकः पिता । भ्रष्टश्रीश्च महेन्द्रोऽद्य त्वं च स्वर्गे नृपोऽधुना
राजा हा सर्वांचा भयापासून रक्षण करणारा, पालक आणि पिता असतो; आज महेंद्राची कीर्ती हरपली आहे, आणि आता तूच स्वर्गाचा राजा आहेस.
यो राजा स पिता पाता प्रजानामेव निश्चितम् । गुरुपत्नी राजपत्नी देवपत्नी तथा वधूः
जो राजा असतो तोच प्रजांचा निश्चितपणे पिता आणि रक्षक असतो; गुरुची पत्नी, राजाची पत्नी, देवाची पत्नी आणि सून—
पित्रोः स्वसा शिष्यपत्नी भृत्यपली च मातुली । पितृपत्नी भ्रातृपत्नी श्वश्रूश्च भगिनी सुता
वडिलांची बहीण, शिष्याची पत्नी, नोकराची पत्नी, मावशी, वडिलांची पत्नी, भावाची पत्नी, सासू, बहीण, मुलगी—
गर्भधात्रीष्टदेवी च पुंसः षोडश मातरः । त्वं नरो देवभार्याऽहं माता ते देवसंमता
ज्यांनी जन्म दिला, आणि आपली प्रिय देवता—अशा सोलाव्या माता पुरुषासाठी असतात; तू पुरुष आहेस, मी देवाची पत्नी आहे, आणि देवांनी मान्य केलेली तुझी आई आहे.
गच्छ वत्सादितिं रन्तुं यदि चेच्छसि मातरम् । सर्वेषां निष्कृतिश्चास्तिन वत्स मातृगामिनाम्
जा बाळा, जर तुला आईकडे जायचे असेल तर जा; पण बाळा, आईकडे जाणाऱ्यांसाठी कोणतीही प्रायश्चित्त नाही.
कुम्भीपाके ने पचन्ति यावद्वै ब्रह्मणो वयः । ततो भवन्ति कृमयः कल्पाः स्पत भवन्ति ते
कुंभिपाकात त्यांना ब्रह्माचा काळ संपेपर्यंत शिजवले जात नाही; त्यानंतर ते असंख्य कल्पेपर्यंत कीटक होतात, आणि तीच त्यांची दशा असते.
ततश्च कुष्ठिनो म्लेच्छा भवन्ति सप्तजन्मसु । नास्तयेव निष्कृतिस्तेषामित्याह कमलोद्भवः
त्यांनंतर सात जन्म ते कुष्ठरोगी आणि अस्पृश्य म्हणून जन्म घेतात; त्यांच्यासाठी खरोखरच कोणतेही प्रायश्चित्त नाही, असे कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे.
एवं विट्क्षत्त्रशूद्राणां ब्रह्मणीगमने नृप । वैदेषु निष्कृतिर्नास्ति चेत्याङ्गिरसभाषितम्
असेच, जे शूद्र आणि अस्पृश्य ब्राह्मण स्त्रीकडे जातात, त्यांच्यासाठी वेदांमध्येही प्रायश्चित्त नाही, असे अत्री ऋषींनी सांगितले आहे.
स्वर्गसंपत्तिभोगश्च सुखं संसारिणां ध्रुवम् । मुमुक्षूणां च मोक्षण्च तपश्चैव तवस्विनाम्
संसारात अडकलेल्या लोकांसाठी स्वर्गसुख निश्चित आहे; मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी मोक्ष, आणि तपस्व्यांसाठी तप हेच आहे.
ब्राह्मणानां च ब्रह्मण्यं मुनीनां मौनमेव च । वेदाभ्यासो वैदिकानां कवीनां काव्यवर्णनम्
ब्राह्मणांसाठी ब्रह्मनिष्ठा, ऋषींसाठी मौन, वेदपाठ करणाऱ्यांसाठी वेदाभ्यास, आणि कवींना काव्यरचना हेच योग्य आहे.
विष्णुदास्यं वैष्णवानां विष्णुभक्तिरसं परम् । विष्णुभक्तिं विना नैव मुक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः
वैष्णवांसाठी विष्णूची सेवा आणि विष्णूभक्तीचा सर्वोच्च रस आहे; विष्णूभक्तीशिवाय वैष्णवांना मुक्तीचीही इच्छा नसते.
मलाढचेषु च क्लेदेषु दुर्गन्धिनिलयेषु च । साधूनां किं सुकं साधो स्त्रीणां योनिषु मां वद
मलमूत्र आणि ओलसर, दुर्गंधीने भरलेल्या जागेत सज्जनांना काय सुख असू शकते? आणि स्त्रियांसाठी गर्भात काय आनंद आहे, हे मला सांग.
कुलप्रदीब राजेन्द्र राज्ञं मण्डलवर्तिनाम् । लब्धं च भारते जन्म पुण्येन बहुजन्मनाम्
हे राजेंद्र, वंशाचा दीप, राजांच्या मंडळात, भारतात जन्म मिळणे हे अनेक जन्मांच्या पुण्यामुळेच मिळते.
पद्मानां चन्द्रवंश्यानां नृपाणां दीप्तिहेतवे । त्वमाविरासीस्तेजस्वी ग्रूष्ममध्याह्नभास्करः
कमळवंशीय, चंद्रवंशीय आणि राजांमध्ये, तू तेजस्वी सूर्याप्रमाणे, उन्हाळ्यातील मध्यान्हाच्या सूर्याप्रमाणे प्रकट झाला आहेस.
सर्वेषामश्रमाणां च स्वधर्मश्च यशः परम् । स्वधर्महीना नरके पतन्ति मूढयेतसः
सर्व आश्रमांमध्ये आपापला धर्म हाच सर्वात मोठा मान आहे. ज्यांनी आपला धर्म सोडला, अशा गोंधळलेल्या मनाच्या माणसांना नरकात पडावे लागते.
ब्राह्मणस्या स्वधर्मश्च त्रिसंध्यमर्चनं हरेः । तत्पादोदकनैवेद्यभक्षणं च सुधाधिकम्
ब्राह्मणासाठी आपला धर्म म्हणजे दिवसातील तीन वेळा हरिची पूजा करणे, त्याच्या पायांवरून ओघळलेले पाणी आणि त्याला अर्पण केलेले नैवेद्य घेणे — हे अमृताहून श्रेष्ठ आहे.
अन्नं विष्ठा जलं मूत्रमनिवेद्य हरेर्नृप । भवन्ति सूकराःसर्वे ब्राह्मणा यदिभुञ्जते
राजा, हरिला अर्पण न केलेले अन्न, विष्ठा, पाणी आणि मूत्र — हे जर ब्राह्मणांनी खाल्ले, तर ते सर्व डुक्कर होतात.
आजीवं भुञ्जते विप्रा एकादश्यां न भुञ्जते । कृष्णजन्मदिने चैव शिवरात्रौ सुनिश्चेतम्
ब्राह्मण आयुष्यभर खातात, पण एकादशीला, कृष्णजन्मदिनी आणि शिवरात्रीला ठाम निश्चयाने काही खात नाहीत.
तथा रामनवभ्यां च यत्नतः पुण्यवासरे । ब्राह्मणानां स्वधर्मश्च कथितो ब्रह्मणा नृप
त्याचप्रमाणे रामनवमीला आणि इतर पुण्यदिनी काळजीपूर्वक उपवास करणे — असा ब्राह्मणांचा धर्म ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे, राजा.
व्रतं पतिव्रतानां च पतिसेवा परं तपः । यथा पुत्रः परपतिरेष धर्मश्च योषिताम्
पतिव्रता स्त्रियांचा व्रत म्हणजे पतीची सेवा — हेच त्यांचे मोठे तप आहे. स्त्रियांसाठी पती हा पुत्रासारखा आणि दुसऱ्याचा पती परका — हाच त्यांचा धर्म आहे.
पालयन्ति यथा भूपाः प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । प्रजास्त्रियं च पश्यन्ति राजानो मातरं यथा
राजे जसे आपल्या प्रजेला स्वतःच्या मुलासारखे जपत असतात, तसेच प्रजेतील स्त्रियांना आईसारखे पाहतात.
यज्ञं कुर्वन्ति विष्णोश्च सेवनं देवविप्रयोः । निवारणं च दुष्टानां शिष्टानां प्रतिपालनम्
ते विष्णूसाठी यज्ञ करतात, देव आणि ब्राह्मणांची सेवा करतात, दुष्टांना थांबवतात आणि सज्जनांचे रक्षण करतात.