यथा गोपाश्च गोप्यश्च गावो वृन्दावने वने । वने वने का वन्यास्ते वन्या जानन्ति किंचन
जसे गोप आणि गोपिका तसेच गायी वृंदावनाच्या जंगलात राहतात, तसंच प्रत्येक जंगलात, तिथल्या वन्य प्राण्यांना काय माहिती असतं?
वनं रम्यं वन्यपदमपि त्यक्तवा वने वने । श्मशाने वाऽश्मशाने वा बभ्राम भामिनी मुने
ती रम्य जंगल आणि वन्य प्राण्यांचे ठिकाणही सोडून, एक जंगलातून दुसऱ्या जंगलात, कधी स्मशानातही भटकत होती, हे सुंदर आणि ज्ञानी.
ग्रमं त्यक्त्वा च बभ्रम चेतनाऽचेतना क्षणम् । क्षणेन वर्जिता सा च प्रार्थयान्ती प्रतिक्षणम्
गाव सोडून ती क्षणभर जाणीवेत आणि अजाणीवेत भटकत होती; आणि एका क्षणात ती एकटीच राहिली, प्रत्येक क्षणाला शोधत होती.
क्षणं क्षणं सा श्वसिति चिन्तनं कुर्वती क्षणम् । क्षणं विशन्ती तल्पे च क्षणम्त्थाय तिष्ठति
ती प्रत्येक क्षणाला उसासा टाकत होती, मनात विचार करत होती; क्षणभर पलंगावर पडत होती, आणि क्षणभर उठून उभी राहत होती.
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo अष्टप़ञ्चाशत्तमोऽध्यायः
अशी श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणातील श्रीकृष्ण जन्मखंडातील नारदकथित अठ्ठावन्नावा अध्याय संपला.
अथैकोनषष्टितमोऽध्यायः नारायण उवाच इत्येवं कथितं सर्व सर्वेषां दर्पभञ्जनम् । इन्द्रस्य दर्पभङ्गं च विस्तरेण निशामज
आता एकुणसाठावा अध्याय सुरू होतो. नारायण म्हणाले: याप्रमाणे सर्वांचा अहंकार मोडला, आणि इंद्राचा अहंकारही विस्ताराने सांगितला, हे निशाकुमार.
इन्दो दर्पात्सभायां च रत्नसिंहासनाद्वरात् । नोत्तस्यौ स्वगुरुं दृष्ट्वा ब्रह्मिष्ठं च बृहस्पतिम्
अहंकारामुळे इंद्र सभेत रत्नसिंहासनावरून उठला नाही, जरी त्याने स्वतःच्या गुरू ब्रह्मिष्ठ बृहस्पतीला पाहिले.
गुरुर्जगामातिरुष्टः स्वापमाने समत्मरः । तथापि कृपया धर्मे स्नेहाच्च न शशाप तम्
गुरू अत्यंत रागावला आणि अपमानाने निघून गेला; तरीही दयेमुळे, धर्मामुळे आणि प्रेमामुळे त्याने इंद्राला शाप दिला नाही.
विना शपेन तद्दर्वश्चूर्णीभूतो बभूव ह । अन्यश्चेन्न शपेद्धर्मात्प्रेम्णा वा चातिकिल्विषम्
शाप न दिल्याने तो अहंकार पूर्णपणे नष्ट झाला; पण दुसऱ्याने धर्म किंवा प्रेमामुळे शाप दिला, तरी पाप उत्पन्न होते.
त्थाऽपि तं च फलति धर्मस्तं हन्ति नारद । यो यं हिंस्रं सापराधं शपेत्कोपेने धार्मिकः
तरीही, हे नारद, धर्माचे फळ मिळते आणि ते दोषीला नष्ट करते; जेव्हा धर्मात्मा रागाने अपराध्याला शाप देतो, तेव्हा तो नष्ट होतो.
विनाशः सापराधस्य धर्मो नष्टश्च धर्मिणः । तेनाधर्मेण शक्रस्य ब्रह्महत्या बभूव ह
अपराध्याचा विनाश होतो आणि धर्मात्म्याचा धर्मही नष्ट होतो; त्यामुळे अधर्माने इंद्राला ब्रह्महत्येचे पाप लागले.
भीतस्त्यक्त्वा स्वराज्यं च प्रययौ सरोवरम् । सरसः बद्मसूत्रे च निवासं च चकार सः
भयाने त्याने स्वराज्य सोडले आणि एका सरोवराकडे गेला; तिथे सरोवरातील कमळाच्या दांड्यावर त्याने निवास केला.
गन्तुं न शक्ता हन्या च पुण्यं विष्णुसरोवरम् । श्रेष्ठं भरतवर्षेच तपःस्थानं तपस्विनाम्
इतरत्र जाऊ शकत नव्हता, म्हणून तो विष्णूच्या पवित्र सरोवरात लपला, जे भारतभूमीत सर्वात श्रेष्ठ आहे, तपस्व्यांसाठी तपाचे स्थान.
तदेव पुष्करं तीर्थं प्रवदन्ति पुराविदः । राज्यभ्रष्टं हरीं दृष्ट्वा हरिभक्तो नराधिपः
पुराणविद्यांनी त्या पुष्कराला तीर्थ म्हणून ओळखतात; देवांचा राजा राज्यभ्रष्ट झाल्याचे पाहून, हरिभक्त मनुष्यराज—
बलाज्जहार तद्राज्यं नहुषो नाम धार्मिकः । दृष्ट्वा शचीं वरारोहा मनपत्यां च सुन्दरीम्
बलाने धर्मात्मा नहुष नावाच्या राजाने ते राज्य घेतले; शचीला, सुंदर रूपाची आणि पतीशिवायही आकर्षक, पाहून—
स्वर्गगङ्गं च गच्छन्तीं हृदयेन विदूयता । नवयौवनसंपन्नां रत्नालंकारभूषिताम्
ती स्वर्गगंगेच्या दिशेने जात होती, तिचं हृदय दुखावलेलं होतं, नवयौवनाने संपन्न आणि रत्नांनी सजलेली होती—
सुकोमलं तां सुदतीं वदन्तीं च महासतीम् । मूर्च्छां संप्राप राजान्द्रः कामेन यौवनेन च
ती अतिशय कोमल, सुंदर दातांची, मधुर बोलणारी, महान सती; राजा नहुष काम आणि यौवनाने भारावून, बेशुद्ध झाला.
नहुष उवाच थातुर्गतिर्विचित्राऽहोन बौध्या च सतामपि
नहुष म्हणाला: हे ज्ञानी, भाग्याचा मार्ग किती विचित्र आहे, अगदी सत्पुरुषांसाठीही.
ईदृशी स्त्री भगाङ्गस्य लुब्धस्य परयोषिति । ईदृशी सुन्दरी यस्य परभार्यासु तन्मनः
ज्याच्या मनाला दुसऱ्यांच्या स्त्रियांमध्येच आकर्षण वाटतं, आणि जो पुरुष वासनेने भरलेला आहे, अशी सुंदर स्त्री त्याचीच असते.
अस्या अग्रे च का रम्भा कोर्वशी का तिलोत्तमा। का वा मेना घृताची वा रत्नमाला कलावती
हिच्यासमोर कोण ती कामदेवाची पत्नी? कोण ती रंभा? कोण ती उर्वशी? कोण ती तिलोत्तमा? कोण मेना किंवा घृताची? कोण रत्नमाला किंवा कलावती?
कालिका सुन्दरी भद्रावती चम्पावती तथा । एदाश्चाप्सरसश्चान्याः कलां नार्हन्ति षोडशीम्
काळिका, सुंदरि, भद्रावती, चंपावती, आणि इतर सर्व अप्सरा — यांच्यापैकी एकही हिच्या सौंदर्याच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचू शकत नाही.
इमां विहाय मूढोऽन्यां कथं गच्छति मन्दधीः । अस्माकं योबितोऽस्याश्च चेटितुल्याश्च निश्चितम्
अशी स्त्री सोडून, मूर्ख आणि मंदबुद्धी पुरुष दुसरीकडे कसा जातो? आमच्या आणि हिच्या स्त्रिया या सगळ्या दासीसमानच आहेत, हे नक्की.
मां भजस्व वरारोहे सुप्रीत भव किंकरम् । यथा राधा च गोलोके कृष्णवक्षसि राजते
सुंदर मुखवाली, तू माझी भक्ती कर, प्रसन्न हो आणि मला आपला सेवक मान, जशी राधा गोलोकात श्रीकृष्णाच्या छातीवर शोभते.
वैकुण्ठोरसि वैकुण्ठे यथा लक्ष्मीः सरस्वती । ब्रह्मलोके च ब्रह्माणी यथैव ब्रह्मवक्षसि
जशी लक्ष्मी आणि सरस्वती वैकुंठात विष्णूच्या छातीवर वास करतात, आणि ब्रह्माणी ब्रह्मलोकात ब्रह्माच्या छातीवर असते.
यथा मूर्तिर्महासाध्वी धर्मवक्षःस्थलस्थिता । पातालतललक्ष्मीर्वा यथैवाऽनन्तवक्षसि
जशी महान पतिव्रता धर्माच्या छातीवर वास करते, किंवा पाताळातील लक्ष्मी अनंताच्या छातीवर असते.
यथा पुष्टिर्गणेणे च देवसेना च कार्तिके
जशी पुष्टि गणेशाजवळ असते, आणि देवसेना कार्तिकेयाजवळ असते.
यथारतिःकामदेवे यथा संज्ञा दिनेश्क्रे । वायोःपत्नी यथा वायौ यथा चन्द्रे च रोहिणी
जशी रती कामदेवाजवळ असते, संज्ञा सूर्याजवळ, वायूची पत्नी वायूजवळ, आणि रोहिणी चंद्राजवळ असते.
यथाऽदितिर्देवमाता तव श्वश्रूश्च कश्यपे । यथा हिमालये मेना पितृकन्या च मानसी
जशी अदिती, देवांची माता, कश्यपाजवळ असते — जी तुझी सासू आहे; जशी मेना हिमालयाजवळ, आणि मानसि, त्याची कन्या.
लोपामुद्रा यथाऽगस्त्ये यथा तारा बृहस्पतौ । कर्दमे देवहूतिश्च वसिष्ठेऽरुन्धती यथा
जशी लोपाामुद्रा अगस्त्याजवळ, तारा बृहस्पतीजवळ, देवहूती कर्दमाजवळ, आणि अरुंधती वसिष्ठाजवळ असते.
मनौ च शतरुपेव दमयन्ती नले यथा । तथा भव त्वं सौभाग्या मम वक्षसि सुन्दरि
जशी शतरूपा मनुजवळ, आणि दमयंती नलाजवळ असते, तशीच तू, सुंदर भाग्यवती, माझ्या छातीवर वास कर.