कथं कृष्णो महाविष्णोर्दर्पभङ्ग चकार सः । अन्येषां वा कथमहो तद्भवान्वक्तुमर्हति
कृष्णाने महाविष्णूचा किंवा इतर कुणाचा गर्व कसा मोडला? हे प्रभो, हे सांगण्यास तुम्ही पात्र आहात.
स्वतः श्रीकृष्णचरितमतीव मधुरं श्रुतौ । अतीव मधुरं रम्यं काव्यं कविमुखात्ततः
श्रीकृष्णाची चरित्रे आपोआपच ऐकायला अतिशय गोड आहेत, आणि कवींनी ती सुंदरतेने सांगितली तर अजूनच रम्य वाटतात.
नारायण उवाच महाविष्णोरहंकारो बभूव सहसेति च । सर्वं मल्लोमकूपेषु विश्वान्येवाऽहमीश्वरः
नारायण म्हणाले: महाविष्णूच्या मनात असा गर्व आला की, 'मीच सर्वांचा स्वामी आहे, आणि माझ्या त्वचेच्या रोमकूपांत सर्व विश्वे आहेत.'
संहारभैरवी भुत्वा तं स जग्रास लीलया । स्यिते मुर्धावशेषे च प्रसादं तं चकार सः
त्याने संहारभैरवीचे रूप घेऊन सहजपणे त्याला गिळून टाकले, आणि शेवटी फक्त डोके उरले असताना त्याच्यावर कृपा केली.
सर्वात्मना ध्यायमानः स्तुतो भीतं कृपानिधिः । तच्छरीरं सुसंपन्नं पुनरेव चकार सः
पूर्ण मनाने ध्यान करत, भीतीने स्तुती करत असताना त्या कृपावंताने त्याचे शरीर पुन्हा पूर्ववत सुंदर केले.
ब्रह्मणः सहसा ब्रह्मन्निति दर्पो बभुव ह । अहं त्रिजगतां धाता कर्ताऽहमीश्वरः स्वयम्
अचानक, ब्रह्माच्या मनात गर्व उत्पन्न झाला: 'मीच त्रैलोक्याचा सर्जक आहे, मीच सर्वकाही करणारा आणि मीच स्वामी आहे.'
मत्परः पूजितो नास्ति मत्परश्च जितेन्द्रियः । इत्येवं मनसा कृत्वा बहुदर्पो बभूव ह
'माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही, आणि माझ्यासारखा इंद्रियजितही नाही.' असं मनात ठरवून त्याच्या गर्वाला सीमा राहिली नाही.
तं ब्रहाणां समूहं च दर्शयामास तत्क्षणम् । गोलोके स्वसमीपे च वसन्तं पुरतो विभोः
त्या क्षणी त्याने ब्रह्माला इतर असंख्य ब्रह्मांचा समूह दाखवला, जे गोलोकात प्रभूच्या सान्निध्यात वसत होते.
शतवक्त्रं च प्रत्येकं ब्रह्माण्डौघं च लीलया । त्यक्तुकामं स्वदेहं च व्रीडया नतकंधरम्
प्रत्येक ब्रह्माच्या शंभर तोंडी रूपे होती, अनंत ब्रह्मांडं होती, आणि लाजेने स्वतःचं शरीर सोडावं असं वाटून त्याने मान खाली घातली.
पुनः प्रसादं कृपया तं चकार कृपानिधिः । कालेन मोहिनीद्वारा तमपूज्यं चकार सः
पुन्हा त्या कृपावंताने त्याच्यावर दया करून त्याला कृपा दिली, आणि मोहिनीच्या माध्यमातून काही काळ त्याला पूजेपासून वंचित केलं.
स्वकन्यां दर्शयित्वा तं सकामं च चकार ह । पुनस्तद्दर्पभङ्गं च शिवद्वारा चकार सः
त्याला स्वतःची कन्या दाखवून त्याच्या मनात वासना उत्पन्न केली, आणि पुन्हा शिवाच्या माध्यमातून त्याचा गर्व मोडला.
तत्याज लज्जया देहं पुनर्देहं दधार सः । पुनश्चकार तं पूज्यं ब्रह्माणं ब्रह्मणः प्रभुः
लाजेने त्याने शरीर सोडलं, पुन्हा नवीन शरीर घेतलं; आणि पुन्हा प्रभूने त्याला पूजेला योग्य केलं.
ज्ञानं ददौ महाज्ञानी ज्ञानानन्दः सनातनः । विष्णोर्बभूव गर्वश्च जगत्पाताऽहमीश्वरः
तो सनातन, ज्ञान आणि आनंदाने परिपूर्ण असलेला महाज्ञानी, त्याला ज्ञान दिलं; पण विष्णूच्या मनात पुन्हा गर्व आला: 'मीच जगाचा पालनकर्ता आणि स्वामी आहे.'
तमात्मविस्मृतं कृष्णश्चकार रामजन्मनि । अहं विश्वं बिभर्मीति शेषो दर्पी बभूव ह
कृष्णाने रामजन्माच्या वेळी त्याला स्वतःचं भान विसरवलं; आणि शेषाने 'मीच विश्व धारण करतो' असं समजून गर्व केला.
तद्दर्पं गरुडद्वारा चूर्णीभूतं चकार सः । एकदा पूजितो नागैर्गरुडः कृष्णवाहनः
गरुडानं त्या अभिमानाचा चुरा केला; एकदा कृष्णाचे वाहन असलेल्या गरुडाची नागांनी पूजा केली.
न पूजितश्च शेषेण स्वदर्पेण पुरा मुने । गरुडेन जितं कोधात्तमनन्तं मनस्विनम्
मुनिवर, पूर्वी शेषाने स्वतःच्या गर्वामुळे गरुडाची पूजा केली नव्हती; गरुडाने रागाने त्या बलाढ्य अनंताला जिंकले.
चकार मोक्षणं तस्य श्रीकृष्णश्च कृपानिधिः । स्वयं शिवः स्वदर्पाच्च विवाहं न चकार सः
श्रीकृष्ण, दयाळू, त्याला मुक्ती दिली; आणि शंकराने स्वतःच्या अभिमानामुळे लग्न केले नाही.
तं कृत्वा मायया मोहं कारयामास स्त्रीयुतम् । पुनर्जहार तत्पत्नीं दक्षकन्यां महासतीम्
त्याला मायेमुळे मोहात पाडून, स्त्रीप्रेमात गुंतवले; नंतर त्याची पत्नी, दक्षकन्या आणि महान पतिव्रता, परत नेली.
वर्ष शुशोच तद्देहं क्रोडे कृत्वा च शंकरः । नानास्थानं च बभ्राम रुदञ्छोकान्मुहुर्मुहुः
शंकराने तिच्या देहाला कुशीत धरून वर्षभर शोक केला; दुःखाने पुन्हा पुन्हा रडत, अनेक ठिकाणी भटकत राहिला.
जन्मान्तरे पुनः प्राप्य तां सतीं पार्वतीं मुदा । विसस्मार च स्वज्ञानं दक्षशप्तः पुनः शिवः
पुढच्या जन्मात शंकराला सती परतीने पार्वती म्हणून मिळाली, आणि आनंद झाला; दक्षाच्या शापामुळे त्याने पुन्हा आपले ज्ञान विसरले.
पुनश्चाऽऽङ्गीरसद्वारा स्मारयामास सत्वरम् । एकदा सरथः शम्भुः प्रेरितस्त्रिपुरे पुरा
नंतर अङ्गिरसाच्या माध्यमातून त्याला पटकन आठवण करून दिली; एकदा शंभू रथासह प्राचीन काळी त्रिपुरावर पाठवला गेला.
हत्वा दैत्यं शिवद्वारा त्रिपुरारिं चकार तम् । सर्वं वरं च सर्वस्मै दातुं शंभुः कृपानिधिः
शिवाने दैत्याचा वध करून त्याला त्रिपुरारी केले; दयाळू शंभूने सर्वांना सर्व वर दिले.
स्वयं कल्पतरुर्भूत्वा प्रतिज्ञां च चकार सः । वृकासुरोऽनुष्ठानं च कृत्वा वव्रे वरं विभुम्
स्वतः कल्पवृक्ष होऊन त्याने प्रतिज्ञा केली; व्रिकासुराने कठोर तप करून प्रभूला वर मागितला.
दास्यामि हस्तं यन्मूर्घ्नि भस्मसाद्भवतु क्षणात् । जगाद जगतां नाथ ईप्सितं ते भविष्यति
'ज्याच्या डोक्यावर तू हात ठेवशील, तो क्षणात भस्म होईल'—असे जगाचा स्वामी म्हणाला, 'तुझे इच्छित पूर्ण होईल.'
इति लब्ध्वा वरं रुद्राद्गच्छन्तं शंकरं विभुम् । हस्तं दातुं च तं मूर्ध्नि प्राधावत्सत्वरं पुरा
रुद्राकडून वर मिळाल्यावर व्रिकासुरा तडकाफडकी जात असलेल्या शंकराच्या डोक्यावर हात ठेवायला धावला.
अतीव भीतः शंभुश्च जगाम शरणं हरिम् । भगवांश्च शिवस्यार्थे दैत्यं भस्मीचकार सः
शंभू फार घाबरून हरिच्या आश्रयाला गेला; भगवंताने शिवासाठी त्या दैत्याला भस्म केले.
शिवं युद्धं च कुर्वन्तं बाणयुद्धे पुरा विभुः । लीलया जृम्भणास्त्रेण जडीभूतं चकार सः
एकदा बाणयुद्धात शिव लढत असताना, प्रभूने खेळात जांभईच्या अस्त्राने त्याला जड करून टाकले.
समागतं दक्षयज्ञे शंभुं दम्भेन लीलया । वारयामास भगवान्हस्तं दत्त्वा च तद्गले
शंभू जेव्हा दक्षयज्ञात आला, तेव्हा भगवंताने कपटाने आणि खेळात त्याचा गळा पकडून, त्याला थांबवले.
केदारकन्यकाद्वारा शप्तो धर्मोऽतिदैवतः । बभूवातिकृशो भीतः कुह्वामेव यथा शशी
केदारकन्येने धर्माला शाप दिला; तो फारच कृश आणि घाबरलेला झाला, जसा ग्रहणातला चंद्र.
तदा तस्याश्च शापान्ते सत्ये पूर्णो बभुव ह । त्रिपाद्बभूव त्रेतायां द्वापरं च द्विपादिति
शाप संपल्यावर सत्ययुगात तो पूर्ण झाला; त्रेतायुगात तीन पायांचा, द्वापारात दोन पायांचा झाला.