सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च
सरस्वती, दुर्गा, पद्मा, पृथ्वी, सावित्री, गंगा आणि मनसा यांचाही अहंकार त्याने मोडला.
प्राणाधिष्ठातृदेव्यश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा
जी प्राणांची अधिष्ठात्री देवी आहे, जी प्रियतमा प्राणाहूनही प्रिय आहे, आणि राधा जी प्राणाहून अधिक प्रिय आहे—तर इतरांचं काय बोलावं?
ह्रत्वा दर्पं च सर्वेषां प्रसादं च चकार सः । कर्ता हर्ता पालयिता स्रष्टा स्रष्टुश्च सर्वतः
सर्वांचा अभिमान दूर करून त्याने सर्वांना कृपा दिली. तोच कर्ता, संहारक, पालनकर्ता, सृष्टीकर्ता आणि सर्व सृष्टीकर्त्यांचा आदिकर्ता आहे.
यं स्तोतुमीशो नालं च पञ्चवक्त्रैस्तु शंकरः । स्तोतुं नालं चतुर्वक्त्रो विधाता जगतामपि
पंचमुखी शंकरालाही त्याचं स्तवन करता येत नाही, आणि चतुर्मुख ब्रह्मालाही या जगाचा निर्माता असूनही त्याचं स्तवन करता येत नाही.
स्तोतुं नालमनन्तश्च सहस्रवदनैरहो । स्वयं विष्णुर्विश्वव्यापी नालं स्तोतुं जनार्दनः
सहस्त्र मुख असलेला अनंतही त्याचं स्तवन करू शकत नाही; विश्वव्यापी विष्णूलाही जनार्दनाचं स्तवन करणं शक्य नाही.
महाविराण्न शक्तोऽपि यं स्तोतुं परमेश्वरम् । कम्पिता यस्य पुरतः प्रकृतिः परमात्मनः
महाविराट जरी समर्थ असला, तरी त्या परब्रह्माचं स्तवन त्याला शक्य नाही. ज्याच्या समोर प्रकृतीही थरथरते, तोच तो परमात्मा आहे.
सरस्वती जडीभूता यं स्तोतुं परमेश्वरम् । महिमानं न जानन्ति वेदा यस्य च नारद
नारद, सरस्वतीसुद्धा परब्रह्माचे स्तुती करायला गप्प झाली, आणि वेदांनाही त्याच्या महिमेची कल्पना नाही.
इत्येवं कथितो ब्रह्मन्प्रभावः परमात्मनः । निर्गुणस्य च कृष्णस्य किं भुयः श्रोतुमिच्छसि
ब्रह्मन्, मी या परमात्म्याचा, सर्वगुणांपासून परे असलेल्या कृष्णाचा प्रभाव सांगितला. अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तरार्धे नारदनाo श्रीकृष्णप्रभाव- वर्णनं नाम पञ्चपञ्चशात्तमोऽध्यायः
महाब्रह्मवैवर्त पुराणातील श्रीकृष्णजन्मखंडाच्या उत्तरार्धात नारद आणि ब्रह्मा यांच्या संवादात 'श्रीकृष्णाच्या प्रभावाचे वर्णन' नावाचा पंचपंचाशीतम अध्याय इथे संपतो.
अथ षद्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः नारद उवाच किमपूर्वं श्रुतं ब्रह्मन्रहस्यं परमाद्भुतम् । अनन्तचरितं धन्यमनन्तस्याच्युतस्य च
नारद म्हणाले: ब्रह्मन्, त्या अनंत अच्युताची अशी कोणती अद्भुत, गुप्त आणि पूर्वी कधीही न ऐकलेली, धन्य आणि अनंत कथा आहे?
कथं कृष्णो महाविष्णोर्दर्पभङ्ग चकार सः । अन्येषां वा कथमहो तद्भवान्वक्तुमर्हति
कृष्णाने महाविष्णूचा किंवा इतर कुणाचा गर्व कसा मोडला? हे प्रभो, हे सांगण्यास तुम्ही पात्र आहात.
स्वतः श्रीकृष्णचरितमतीव मधुरं श्रुतौ । अतीव मधुरं रम्यं काव्यं कविमुखात्ततः
श्रीकृष्णाची चरित्रे आपोआपच ऐकायला अतिशय गोड आहेत, आणि कवींनी ती सुंदरतेने सांगितली तर अजूनच रम्य वाटतात.
नारायण उवाच महाविष्णोरहंकारो बभूव सहसेति च । सर्वं मल्लोमकूपेषु विश्वान्येवाऽहमीश्वरः
नारायण म्हणाले: महाविष्णूच्या मनात असा गर्व आला की, 'मीच सर्वांचा स्वामी आहे, आणि माझ्या त्वचेच्या रोमकूपांत सर्व विश्वे आहेत.'
संहारभैरवी भुत्वा तं स जग्रास लीलया । स्यिते मुर्धावशेषे च प्रसादं तं चकार सः
त्याने संहारभैरवीचे रूप घेऊन सहजपणे त्याला गिळून टाकले, आणि शेवटी फक्त डोके उरले असताना त्याच्यावर कृपा केली.
सर्वात्मना ध्यायमानः स्तुतो भीतं कृपानिधिः । तच्छरीरं सुसंपन्नं पुनरेव चकार सः
पूर्ण मनाने ध्यान करत, भीतीने स्तुती करत असताना त्या कृपावंताने त्याचे शरीर पुन्हा पूर्ववत सुंदर केले.
ब्रह्मणः सहसा ब्रह्मन्निति दर्पो बभुव ह । अहं त्रिजगतां धाता कर्ताऽहमीश्वरः स्वयम्
अचानक, ब्रह्माच्या मनात गर्व उत्पन्न झाला: 'मीच त्रैलोक्याचा सर्जक आहे, मीच सर्वकाही करणारा आणि मीच स्वामी आहे.'
मत्परः पूजितो नास्ति मत्परश्च जितेन्द्रियः । इत्येवं मनसा कृत्वा बहुदर्पो बभूव ह
'माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही, आणि माझ्यासारखा इंद्रियजितही नाही.' असं मनात ठरवून त्याच्या गर्वाला सीमा राहिली नाही.
तं ब्रहाणां समूहं च दर्शयामास तत्क्षणम् । गोलोके स्वसमीपे च वसन्तं पुरतो विभोः
त्या क्षणी त्याने ब्रह्माला इतर असंख्य ब्रह्मांचा समूह दाखवला, जे गोलोकात प्रभूच्या सान्निध्यात वसत होते.
शतवक्त्रं च प्रत्येकं ब्रह्माण्डौघं च लीलया । त्यक्तुकामं स्वदेहं च व्रीडया नतकंधरम्
प्रत्येक ब्रह्माच्या शंभर तोंडी रूपे होती, अनंत ब्रह्मांडं होती, आणि लाजेने स्वतःचं शरीर सोडावं असं वाटून त्याने मान खाली घातली.
पुनः प्रसादं कृपया तं चकार कृपानिधिः । कालेन मोहिनीद्वारा तमपूज्यं चकार सः
पुन्हा त्या कृपावंताने त्याच्यावर दया करून त्याला कृपा दिली, आणि मोहिनीच्या माध्यमातून काही काळ त्याला पूजेपासून वंचित केलं.
स्वकन्यां दर्शयित्वा तं सकामं च चकार ह । पुनस्तद्दर्पभङ्गं च शिवद्वारा चकार सः
त्याला स्वतःची कन्या दाखवून त्याच्या मनात वासना उत्पन्न केली, आणि पुन्हा शिवाच्या माध्यमातून त्याचा गर्व मोडला.
तत्याज लज्जया देहं पुनर्देहं दधार सः । पुनश्चकार तं पूज्यं ब्रह्माणं ब्रह्मणः प्रभुः
लाजेने त्याने शरीर सोडलं, पुन्हा नवीन शरीर घेतलं; आणि पुन्हा प्रभूने त्याला पूजेला योग्य केलं.
ज्ञानं ददौ महाज्ञानी ज्ञानानन्दः सनातनः । विष्णोर्बभूव गर्वश्च जगत्पाताऽहमीश्वरः
तो सनातन, ज्ञान आणि आनंदाने परिपूर्ण असलेला महाज्ञानी, त्याला ज्ञान दिलं; पण विष्णूच्या मनात पुन्हा गर्व आला: 'मीच जगाचा पालनकर्ता आणि स्वामी आहे.'
तमात्मविस्मृतं कृष्णश्चकार रामजन्मनि । अहं विश्वं बिभर्मीति शेषो दर्पी बभूव ह
कृष्णाने रामजन्माच्या वेळी त्याला स्वतःचं भान विसरवलं; आणि शेषाने 'मीच विश्व धारण करतो' असं समजून गर्व केला.
तद्दर्पं गरुडद्वारा चूर्णीभूतं चकार सः । एकदा पूजितो नागैर्गरुडः कृष्णवाहनः
गरुडानं त्या अभिमानाचा चुरा केला; एकदा कृष्णाचे वाहन असलेल्या गरुडाची नागांनी पूजा केली.
न पूजितश्च शेषेण स्वदर्पेण पुरा मुने । गरुडेन जितं कोधात्तमनन्तं मनस्विनम्
मुनिवर, पूर्वी शेषाने स्वतःच्या गर्वामुळे गरुडाची पूजा केली नव्हती; गरुडाने रागाने त्या बलाढ्य अनंताला जिंकले.
चकार मोक्षणं तस्य श्रीकृष्णश्च कृपानिधिः । स्वयं शिवः स्वदर्पाच्च विवाहं न चकार सः
श्रीकृष्ण, दयाळू, त्याला मुक्ती दिली; आणि शंकराने स्वतःच्या अभिमानामुळे लग्न केले नाही.
तं कृत्वा मायया मोहं कारयामास स्त्रीयुतम् । पुनर्जहार तत्पत्नीं दक्षकन्यां महासतीम्
त्याला मायेमुळे मोहात पाडून, स्त्रीप्रेमात गुंतवले; नंतर त्याची पत्नी, दक्षकन्या आणि महान पतिव्रता, परत नेली.
वर्ष शुशोच तद्देहं क्रोडे कृत्वा च शंकरः । नानास्थानं च बभ्राम रुदञ्छोकान्मुहुर्मुहुः
शंकराने तिच्या देहाला कुशीत धरून वर्षभर शोक केला; दुःखाने पुन्हा पुन्हा रडत, अनेक ठिकाणी भटकत राहिला.
जन्मान्तरे पुनः प्राप्य तां सतीं पार्वतीं मुदा । विसस्मार च स्वज्ञानं दक्षशप्तः पुनः शिवः
पुढच्या जन्मात शंकराला सती परतीने पार्वती म्हणून मिळाली, आणि आनंद झाला; दक्षाच्या शापामुळे त्याने पुन्हा आपले ज्ञान विसरले.