श्रीराधिकोवाच पुराणे गोपनीयं च श्रोतुं कौतूहलं मम
श्रीराधिकेने विचारले: पुराणात हे गुप्त ठेवले आहे; मला ते ऐकायची फार उत्सुकता आहे.
श्रीनारायण उवाच कथां कथितुमारेभे श्रुतिरम्यां पुरातनीम्
श्रीनारायण म्हणाले: मी ती प्राचीन आणि रम्य कथा सांगायला सुरुवात केली.
इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे दुर्वाससो दर्पभङ्गो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणातील श्रीकृष्णजन्मखंडात नारायण आणि नारद यांच्या संवादात 'दुर्वासांचा गर्वभंग' नावाचा पन्नासावा अध्याय संपला.
श्रीकृष्ण उवाच पुरा समुद्रमथने समुत्तस्थौ महोदधेः
श्रीकृष्ण म्हणाले: पूर्वी समुद्रमंथनाच्या वेळी मोठ्या समुद्रातून काहीतरी प्रकट झाले.
सर्ववेदेषु निष्णातो मंत्रतन्त्रविशारदः
तो सर्व वेदांमध्ये पारंगत आणि मंत्रतंत्राचा जाणकार होता.
शिष्याणां च सहस्रेण गतः कैलासमीश्वरि
तो हजारो शिष्यांसह कैलासावर गेला, हे देवी.
लक्षनागैः परिवृतं शूलतुल्यं विषोल्बणम्
शंभर हजार सर्पांनी वेढलेला, भाल्यासारखा तीक्ष्ण आणि विषारी होता.
दम्भी धन्वन्तरेः शिष्यो धृत्वा तक्षकमुल्बणम्
डंभी हा धन्वंतरीचा शिष्य, त्याने उग्र तक्षकाला पकडले.
अमूल्यं मणिरत्नं च जहार मस्तके स्थितम्
त्याने तक्षकाच्या डोक्यावर असलेला अनमोल मणी काढून घेतला.
निश्चेष्टस्तक्षकस्तस्थौ तत्र मार्गे यथा मृतः
तक्षक त्या वाटेवर जणू मृतासारखा निश्चेष्ट उभा राहिला.
वासुकिस्तत्समाकर्ण्य प्रज्वलन्नतिकोपतः
वासुकीने हे ऐकून फार रागाने जळू लागला.
सर्पसेनाग्रणीनां च मुख्यान्पञ्च विशारदान्
त्याने सर्पसेनेतील पाच प्रमुख, कुशल सेनापतींना बोलावले.
सर्वे नागाः समाजग्मुर्यत्र धन्वन्तरिः स्वयम् 4.51.
सर्व नाग तिथे जमले जिथे धन्वंतरी स्वतः उपस्थित होता.
नागनिश्वासवातेन सर्वे शिष्या मृता इव
नागांच्या श्वासाच्या वाऱ्याने सर्व शिष्य जणू काही मेलेच होते.
धन्वन्तरिश्च भगवान्पीयूषवर्षणेन च
आणि भगवंत धन्वंतरीने अमृताचा वर्षाव करून,
चेतनां कारयित्वा च शिष्याणां च जगद्गुरुः
जगाचा गुरु असलेल्या त्याने शिष्यांना पुन्हा शुद्धीवर आणले.
सर्वे बभूवुर्निश्चेष्टा जृंभितास्ते मृता इव
तरीही सर्वजण एकदम स्तब्ध झाले, जणू काही मृतच होते.
वासुकिर्बुबुधे सर्वं सर्वज्ञः सर्वसंकटम्
सर्वज्ञ वासुकीने ही सगळी आपत्ती ओळखली.
वासुकिरुवाच जगत्त्रये महाभागे पूजा तव भविष्यति
वासुकी म्हणाला, "तीनही लोकांत, हे भाग्यवान, तुझी पूजा होईल."
वासुकेर्वचनं श्रुत्वा प्रहस्योवाच कन्यका
वासुकीचे बोल ऐकून ती कन्या हसली आणि बोलू लागली.
मनसोवाच भद्राभद्रं दैवसाध्यं करिष्यामि यथोचितम्
तिने मनात म्हटले, "देवाच्या इच्छेने जे योग्य असेल ते शुभ असो वा अशुभ, मी ते करीन."
तं शत्रुं संहरिष्यामि लीलया समरस्थले
"तो शत्रू मी सहजपणे रणभूमीत संपवीन."
यदि ब्रह्मादयो देवाः समायान्ति रणस्थले 4.51.
"ब्रह्मा आणि इतर देवसुद्धा रणभूमीत आले तरीही—"
गुरुर्मे भगवाञ्छेषः सिद्धमन्त्रं च दत्तवान्
"माझे गुरु भगवंत शेष आहेत, त्यांनी मला सिद्ध मंत्र दिला आहे."
बिभर्मि कवचं कण्ठे परं त्रैलोक्यमङ्गलम्
"माझ्या गळ्यात मी त्रैलोक्याला मंगल करणारे एक कवच घालते."
शिष्याऽहं मंत्रशास्त्रेषु शंभोर्भगवतः पुरा
"मी पूर्वीपासून भगवंत शंभूंच्या मंत्रशास्त्राची शिष्या आहे."
शंभोश्च शिष्यो गरुडो गणयामि न तं ध्रुवम्
"शंभूंचा शिष्य गरुडसुद्धा आहे, पण मी त्याला खरा शिष्य मानत नाही."
इत्युक्त्वा सा जगामैका त्यक्त्वा नागगणान्रुषा
असे म्हणून ती एकटीच रागाने नागांचा समूह सोडून निघून गेली.
यत्र धन्वन्तरिर्देवः प्रसन्नवदनेक्षणः
जिथे धन्वंतरी देव प्रसन्न आणि तेजस्वी चेहऱ्याने उभा होता,
दृष्टिमात्रेण सर्वाश्च जीवयामास सुन्दरी
त्याच्या केवळ नजरेने सर्व सुंदर स्त्रियांना पुन्हा जिवंत केलं.