श्रुतं यशः शूलभृतो दर्पभङ्गश्च दैवतः
त्रिशूळधारी महादेवाचे यश आणि त्या देवतेचा गर्वभंग आपण ऐकला आहे.
अधुना श्रोतुमिच्छामि दर्पभङ्गं हरेर्हरे
आता मला हरिचा गर्वभंग कसा झाला, ते ऐकायचे आहे, हे हरे.
श्रीकृष्ण उवाच कर्णपीयूषमतुलं सुन्दरं शृणु सुन्दरि
श्रीकृष्ण म्हणाले: हे सुंदरि, कानांना अमृतासारखी आणि अनुपम अशी ही कथा ऐक.
पुरा शतमखो दर्पात्कृत्वा शतमखान्मुदा
पूर्वी, इंद्राने गर्वाने आणि आनंदाने शंभर यज्ञ केले.
दिनेदिने तदैश्वर्यं वर्द्धते तपसां फलात्
दिवसेंदिवस त्याचे ऐश्वर्य तपस्येच्या फळामुळे वाढत गेले.
स जजाप महामन्त्रं पुष्करे शतवत्सरम्
त्याने पुष्कर येथे शंभर वर्षे महा-मंत्राचा जप केला.
ब्रह्मस्वरूपां प्रकृतिं संपन्मूढो न मन्यते ।।4.47.
मोहामुळे, ब्रह्मस्वरूप असलेल्या प्रकृतीला त्याने ओळखले नाही.
एकदा प्रकृतेः शापाद्धतबुद्धिः स्वसंसदि
एकदा प्रकृतीच्या शापामुळे, त्याचे बुद्धीभान हरपले आणि आपल्या सभेतच तो गोंधळला.
बृहस्पतिस्ततः कोपान्नोवास गृहमाययौ
बृहस्पती रागाने उठून आपल्या घरी गेला.
उवाच मनसा दीनो यातु संपद्धरेरिति
मनाने दुःखी होत त्याने म्हटले, 'ती संपत्ती हरिला जाऊ दे.'
इत्युक्त्वा वेगतः पीठाज्जगाम तारकान्तिकम्
असं म्हणून तो झटकन उठून ताऱकाजवळ गेला.
सर्वं निवेदनं कृत्वा रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
सर्व सांगून तो मोठ्याने पुन्हा पुन्हा रडू लागला.
वत्स गच्छ गृहं नैव गुरुं द्रक्ष्यसि साम्प्रतम्
मुला, घरी जा; या वेळी तुला गुरु दिसणार नाही.
अधुना कर्मणां भोगं भुङ्क्ष्व मूढ दुराशय
आता, मूर्खा, व्यर्थ आशा धरू नकोस, आपल्या कर्माचे फळ भोग.
सुदिनं दुर्दिनं शक्र कारणं सुखदुःखयोः
शक्रा, चांगले दिवस आणि वाईट दिवस यामुळेच सुख-दुःख येते.
जगाम शक्रः स्नानार्थं स्वर्णदीं सुमनोहराम्
शक्र सुंदर सोन्याच्या नदीवर स्नानासाठी गेला.
सस्मितां सकटाक्षां तामहल्यां गौतमप्रियाम् 4.47.
तेथे त्याने हसणारी, कटाक्ष टाकणारी, गौतमाची प्रिय अहल्या पाहिली.
स तस्याः शक्रः संपश्यन्मुमोह काममोहितः
शक्र तिला पाहून काममोहित होऊन भान हरपला.
मूर्तिं विधाय तद्भर्तुस्तत्समीपं जगाम ह
तिच्या नवऱ्याचा रूप घेऊन तो तिच्या जवळ गेला.
चकार विविधं तत्र शृंगारं सुमनोहरम्
तेथे त्याने अनेक सुंदर प्रेमाचे प्रकार केले.
निश्चेष्टा सुखसंभोगान्निश्चेष्टस्त्रिदशाधिपः
देवतांचा स्वामी सुखात गुंग होऊन हालचाल न करता राहिला.
ददर्श गेहे मिथुनं मैथुने च रतिप्रिये
त्याने घरात एक युगुल प्रेमात मग्न पाहिले.
विज्ञानेनातिरोषेण बभञ्ज सुरतिक्षणम्
ज्ञान आणि प्रचंड रागाने त्याने त्या सुखाचा क्षण मोडून टाकला.
कालस्वरूपं त्रासेन दधार चरणाम्बुजम् उवाच नीतिवचनं गौतमः शरणागतम्
भीतीने त्याने काळाचं रूप घेतलं आणि चरणांवर मस्तक ठेवले; गौतमाने शरण आलेल्याला नीतीचे शब्द सांगितले.
प्रपौत्र जगतां स्रष्टुर्बुद्धिस्ते कथमीदृशी
जगाचा सृष्टीकर्ता ब्रह्माचा पणतू, तुझ्या मनाला असं कसं सुचलं?
कर्मसाध्यः स्वभावश्च कुलधर्मं प्रबाधते 4.47.
कर्माने घडणारा स्वभाव घराण्याच्या धर्मालाही मागे टाकतो.
योनीनां च सहस्रं च तव गात्रे भवत्विह
तुझ्या अंगावर इथे हजार योनी दिसतील.
ततः सूर्यं समाराध्य योनिश्चक्षुर्भविष्यति
मग सूर्याची भक्ती केल्यावर तुझी योनी डोळा बनेल.
मच्छापेन गुरोः कोपाद्भ्रष्टश्रीर्भव साम्प्रतम्
माझ्या आदेशाने आणि गुरूच्या रागामुळे आता तू लक्ष्मीपासून वंचित झाली आहेस.
तेजस्विनोऽतिबन्धोर्मे बंधुभेदभिया सुर
देवा, माझ्या प्रखर तेजामुळे आणि नात्यात फूट पडेल या भीतीने—